संस्कृत ही भारताची शास्त्रीय भाषा आहे. ही जगातील सर्वात जुनी लिखित भाषा आहे. संस्कृत ही हिंदी-सनातनी भाषा कुटुंबातील मुख्य शाखा असलेल्या हिंदी-सनातनी भाषा कुटुंबातील हिंदी-सनातनी उपशाखेची प्राथमिक भाषा आहे. हिंदी, मराठी, सिंधी, पंजाबी, बंगाली, गुजराती, उडिया, नेपाळी, काश्मिरी आणि उर्दू यासह आधुनिक भारतीय भाषा यापासून उद्भवतात. संस्कृतचा अर्थ "सुसंस्कृत भाषा" असा होतो. ती जगातील सर्वात जुन्या ज्ञात भाषांपैकी एक मानली जाते. संस्कृतला "वाणीका" (देवांची भाषा) असेही म्हणतात.

वैशिष्ट्ये-

जवळजवळ सर्व हिंदू धर्मग्रंथ संस्कृतमध्ये लिहिलेले आहेत. आजही हिंदू यज्ञ आणि पूजा संस्कृतमध्ये केल्या जातात.

आधुनिक विद्वानांचा असा विश्वास आहे की संस्कृत भाषा पाच हजार वर्षांपासून वापरली जात आहे.

ही सनातनी भाषा भारतातील सर्वात महत्वाची, व्यापक आणि समृद्ध आहे. तिने भारतातील उत्कृष्ट प्रतिभा, अमूल्य विचार, चिंतन, ज्ञान, सर्जनशीलता, निर्मिती आणि वैचारिक ज्ञान व्यक्त केले आहे.

आजही, या भाषेतून ग्रंथनिर्मितीचा प्रवाह सर्व प्रदेशांमध्ये अखंडपणे सुरू आहे. ती अजूनही बोलली जाते, वाचली जाते आणि लिहिली जाते. यामध्ये व्याख्याने आयोजित केली जातात आणि भारतातील विविध प्रादेशिक भाषांमधील पात्र भाषिक देखील त्यांच्या संभाषणात याचा वापर करतात.

हिंदू विधींमध्ये अजूनही याचा वापर केला जातो. म्हणूनच संस्कृतचा दर्जा ग्रीक आणि लॅटिन सारख्या प्राचीन, मृत भाषांपेक्षा पूर्णपणे वेगळा आहे. ती एक अमर भाषा आहे.

ऋग्वेद हा जगातील सर्वात जुना ग्रंथ आहे. ऋग्वेदाच्या मंत्रांचा विषय सामान्यतः यज्ञांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या देवांची स्तुती आहे आणि हे मंत्र गीतात्मक काव्य आहेत.

यजुर्वेदाच्या दोन शाखा आहेत: शुक्ल आणि कृष्ण. त्यात काही महत्त्वाच्या धार्मिक श्लोकांचा आणि काही गद्यांचा संग्रह आहे. ईशोपनिषद हा त्याचा शेवटचा भाग आहे.

वीणासह यज्ञादरम्यान गायन करण्यासाठी संकलित केलेला सामवेद, ७५ मूळ मंत्रांचा अपवाद वगळता, ऋग्वेदातील मंत्रांचा संग्रह आहे.

अथर्ववेदाला शौनक आणि पैप्पलाद या दोन शाखा आहेत. या वेदात जादूटोणा, तंत्र, मंत्र आणि इतर विषयांवर तसेच देशभक्तीचे स्तोत्रे आहेत. ती पहिल्या तीन वेदांपेक्षा वेगळी आहे आणि घरगुती आणि सामाजिक क्रियाकलापांशी संबंधित आहे.

संस्कृत भाषेची दोन रूपे मानले जातात: वैदिक किंवा छंद आणि लौकिक. चार वेद संहितांच्या भाषेला वैदिक किंवा छंद म्हणतात. त्यानंतर येणाऱ्या ग्रंथांना लौकिक म्हणतात.

ब्राह्मण ग्रंथ यज्ञांच्या विधींची चर्चा करतात. प्रत्येक वेदाचे स्वतःचे ब्राह्मण आहे. ऋग्वेदातील ब्राह्मण म्हणजे ऐतरेय आणि कौषितकी, यजुर्वेदाचा शतपथ आणि सामवेदाचा पंचविंश. ब्राह्मणांनंतर आख्यायिका आणि उपनिषदे येतात. उपनिषदांचा कर्मकांडांशी काहीही संबंध नाही. ते देव, निसर्ग आणि त्यांच्या परस्परसंबंधांबद्दलच्या ब्राह्मणी ज्ञानाची चर्चा करतात.

एकूण १८ उपनिषदे ज्ञात आहेत, त्यापैकी दहा सर्वात महत्वाचे म्हणजे ईशा, बृहदारण्यक, ऐतरेय, कौषितकी, केन, चंडयोग, तैत्तरेय, कठ, मांद्रक आणि मांडुक्य. ही उपनिषदे प्राचीन आहेत.

संस्कृत ही सर्व भारतीय भाषांची जननी आहे. त्यांच्या बहुतेक शब्दसंग्रह संस्कृतमधून घेतलेले आहेत किंवा संस्कृतचा प्रभाव आहे.

हिंदू धर्म, बौद्ध आणि जैन धर्माचे प्राचीन धार्मिक ग्रंथ सर्व संस्कृतमध्ये आहेत.

संस्कृत ही सर्व हिंदू उपासना आणि धार्मिक विधींची भाषा आहे.

हिंदू, बौद्ध आणि जैन यांची नावे देखील संस्कृत भाषेवर आधारित आहेत.

भारतीय भाषांची तांत्रिक परिभाषा देखील संस्कृतमधून घेतली आहे.

संस्कृत भारताला एकात्मतेने बांधते.

प्राचीन संस्कृत साहित्य अत्यंत प्राचीन, विशाल आणि वैविध्यपूर्ण आहे. त्यात अध्यात्म, तत्वज्ञान, विज्ञान आणि साहित्य यावर समृद्ध साहित्य आहे. संस्कृत साहित्य हे विविध विषयांचा खजिना आहे. त्याने संपूर्ण जगाच्या विचारसरणीवर प्रभाव पाडला आहे.

भारतीय संस्कृतीचा हा एकमेव मजबूत पाया आहे. जवळजवळ सर्व भारतीय भाषा अजूनही त्यांच्या शब्दसंग्रहासाठी संस्कृतवर अवलंबून आहेत.

संगणकांसाठी संस्कृत ही सर्वात योग्य भाषा मानली जाते.

भारतीय संविधानात, इतर भाषांसह संस्कृतचा समावेश आठव्या अनुसूचीमध्ये आहे.

संस्कृत आणि कन्नड, तेलुगू आणि तमिळ यांच्यातील संबंध-

संस्कृत आणि कन्नड, तेलुगू आणि तमिळ यांच्यातील संबंध असा आहे की त्या सर्व भारतीय भाषा आहेत. तथापि, कन्नड, तेलुगू आणि तमिळ या द्रविड भाषा कुटुंबातील आहेत आणि त्यांच्या विकासात संस्कृतचा तसेच एकमेकांचा प्रभाव पडला आहे. तेलुगू, कन्नडमध्ये अनेक संस्कृत शब्द आहेत आणि कन्नड आणि तेलुगू या दोन्ही भाषांच्या लिपी प्राचीन कन्नड लिपीपासून विकसित झाल्या आहेत.

पौराणिक महत्त्व-

हिंदू समाजाने वेदांना दीर्घकाळापासून शाश्वत आणि महाकाय मानले आहे, परंतु आधुनिक विद्वानांच्या एका गटाने वेदांची रचना इसवी सन पूर्व ६००० ते २५०० इसवी सन पूर्व अशी केली आहे. ब्राह्मण ग्रंथ आणि उपनिषदे या कालखंडानंतरची आहेत. संस्कृत साहित्यात, वैदिक साहित्यानंतर, व्यासांनी लिहिलेले महाभारत आणि वाल्मिकींनी लिहिलेले रामायण हे प्रसिद्ध ग्रंथ आहेत. ज्ञानाच्या अफाट संपत्तीमुळे महाभारताला पाचवा वेद देखील म्हटले जाते. विषयवस्तूच्या बाबतीत, रामायणाची कथा त्रेता युगातील आहे, तर महाभारत द्वापार युगातील आहे. इतिहासकारांच्या मते, महाभारताची रचना रामायणापूर्वीची आहे. १८ अध्यायांचा समावेश असलेला हा ग्रंथ ई.स.पूर्व चौथ्या-तिसऱ्या शतकापर्यंत मूळ स्वरूप धारण करत होता. महाभारत कथांच्या परंपरेची सुरुवात दर्शवितो आणि रामायण महाकाव्ये आणि लघुकव्यांची सुरुवात दर्शवितो, या परंपरेतून कालिदासांसारखे कवी उदयास आले.

पुराणांचे स्वतःचे महत्त्व आहे. ते निर्मिती, विलोपन, मन्वंतर, प्राचीन ऋषी आणि राजवंशांच्या पात्रांवर प्रकाश टाकतात. त्यांचा रचना काळ दुसऱ्या-तिसऱ्या शतकापासून आठव्या-नवव्या शतकापर्यंतचा असल्याचे मानले जाते. समकालीन भारताच्या सभ्यता आणि संस्कृतीचा अभ्यास करण्यासाठी ते विशेषतः महत्त्वाचे आहेत. एकूण पुराणे १८ आहेत - विष्णू, पद्म, ब्रह्मा, शिव, भागवत, नारद, मार्कंडेय, अग्नि, ब्रह्मवैवर्त, लिंग, वराह, स्कंद, वामन, कूर्म, मत्स्य, गरुड, ब्रह्मांड आणि भविष्य.

मनु स्मृती, याज्ञवल्क्य स्मृती, नारद स्मृती आणि पराशर स्मृती या प्रमुख स्मृती दुसऱ्या आणि तिसऱ्या शतकातील रचना मानल्या जातात. अमरकोशाची रचना इसवी सनाच्या चौथ्या आणि पाचव्या शतकात झाली. कौटिल्याचा अर्थशास्त्र हा त्याच्या विषयावरील एकमेव ग्रंथ आहे जो राज्य व्यवस्थापन, राजकारण, सामाजिक आणि आर्थिक संघटना यावर व्यापक चर्चा करतो. 

संस्कृत विद्यापीठांची यादी

अ,क्र. स्थापना वर्ष ठिकाण

१ १७९१        संपूर्णानंद संस्कृत विद्यापीठ, वाराणसी

२ १९६१        कामेश्वर सिंग दरभंगा संस्कृत विद्यापीठ, दरभंगा

३ १९६२        राष्ट्रीय संस्कृत विद्यापीठ, तिरुपती, तिरुपती

४ १९६२ श्री लाल बहादूर शास्त्री राष्ट्रीय संस्कृत विद्यापीठ, नवी दिल्ली

५ १९७०        राष्ट्रीय संस्कृत संस्था, नवी दिल्ली, नवी दिल्ली

६ १९८१ श्री जगन्नाथ संस्कृत विद्यापीठ, पुरी

७ १९९३ श्री शंकराचार्य संस्कृत विद्यापीठ, कलाडी

८ १९९७ कविकुलगुरू कालिदास संस्कृत विद्यापीठ, रामटेक

९ २००१ जगद्गुरू रामानंदाचार्य राजस्थान संस्कृत विद्यापीठ, जयपूर

१० २००५ श्री सोमनाथ संस्कृत विद्यापीठ, वेरावळ

११ २००५ उत्तराखंड संस्कृत विद्यापीठ, हरिद्वार

१२ २००६ श्री व्यंकटेश्वर वैदिक विद्यापीठ, तिरुपती

१३ २००८ महर्षि पाणिनी संस्कृत आणि वैदिक विद्यापीठ, उज्जैन

१४ २०११ कर्नाटक संस्कृत विद्यापीठ, बंगळुरू

१५ २०११ कुमार भास्कर वर्मा संस्कृत आणि प्राचीन अभ्यास विद्यापीठ, नलबारी

परदेशातील संस्कृत विद्यापीठ-

भारताव्यतिरिक्त, ज्या देशांमध्ये संस्कृत शिकवले जाते त्यात जर्मनी, उत्तर अमेरिका, ऑस्ट्रेलिया, युरोप (ऑस्ट्रिया, बेल्जियम, ब्रिटन, डेन्मार्क, फिनलंड, फ्रान्स, इटली, नेदरलँड्स, स्वीडन, स्वित्झर्लंड, रशिया आणि नॉर्वे), मध्य पूर्व, जपान आणि थायलंड यांचा समावेश आहे.

जर्मनीतील पाच सर्वोत्तम विद्यापीठांमध्ये संस्कृत शिकवले जाते, ज्यात हायडलबर्ग विद्यापीठाचा समावेश आहे. जर्मनीतील १४ विद्यापीठे आणि १२०० शाळांमध्ये संस्कृत शिकवले जाते.

काही परदेशी विद्यापीठे जिथे संस्कृत शिकवले जाते-

ज्या विद्यापीठांमध्ये संस्कृत शिकवले जाते त्यामध्ये हेडलबर्ग विद्यापीठ, जर्मनीतील एल कोलेजियो डी मेक्सिको, ब्राउन विद्यापीठ, कोलंबिया विद्यापीठ, कॅनडाचे कॉनकॉर्डिया विद्यापीठ, कॉर्नेल विद्यापीठ, एमोरी विद्यापीठ, जॉन्स हॉपकिन्स विद्यापीठ, हार्वर्ड विद्यापीठ (संस्कृत आणि इतर भारतीय अभ्यास), इंडियाना विद्यापीठ, मॅकगिल विद्यापीठ आणि कॅनडामधील मॅकमास्टर विद्यापीठ यांचा समावेश आहे. अमेरिकेत अशी अंदाजे १८ विद्यापीठे आहेत. अमेरिकेत संस्कृत व्यतिरिक्त भारतीय आणि युरोपीय भाषा देखील शिकवल्या जात आहेत.

- अयोध्या: ५०० वर्षांची प्रतीक्षा संपली, राम मंदिराचे बांधकाम ध्वजारोहणाने पूर्ण झाले,

मंगळवार, २५ नोव्हेंबर - सनातन धर्मियांची ५०० वर्षांची प्रतीक्षा मंगळवारी अयोध्येतील राम मंदिरात ध्वजारोहणाने संपली. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी ७०० टन वजनाच्या, ४४ फूट लांबीच्या खांबावर ध्वजारोहण केले. अभिजित मुहूर्ताच्या वेळी सकाळी ठीक ११:४५ वाजता, पंतप्रधान मोदींनी रिमोट कंट्रोल दाबला आणि सुमारे चार मिनिटांत ध्वजा त्याच्या शिखरावर पोहोचला. ध्वजा शिखरावर पोहोचताच, संपूर्ण परिसर "जय श्री राम" च्या जयघोषाने दुमदुमून गेला. यासह, राम मंदिराचे बांधकाम देखील पूर्ण झाले. १० फूट उंच आणि २० फूट लांब, काटकोन त्रिकोणी ध्वजाचे फडकावणे त्रेता युगानंतर पहिल्यांदाच घडले. ध्वजावर भगवान श्री राम आणि तेजस्वी सूर्याची प्रतिमा आहे, जो शौर्याचे प्रतीक आहे. त्यावर "ओम" हा कोविदार वृक्षाच्या प्रतिमेसह लिहिलेला आहे. पुराणानुसार, कोविदार हे रामराज्याच्या ध्वजावर कोरलेले राजेशाही चिन्ह आहे. यासह, हा दिवस सुवर्ण इतिहासात कोरला गेला आहे. या समारंभात पंतप्रधान मोदींसोबत राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे प्रमुख मोहन भागवत आणि मुख्यमंत्री योगी आदित्यनाथ देखील उपस्थित होते.

ध्वजारोहण समारंभाच्या आधी, पंतप्रधान मोदींनी रोड शो केला आणि रामजन्मभूमी येथील मंदिरात पोहोचले. त्यांनी प्रथम सप्त ऋषी मंदिराचे दर्शन घेतले, महर्षी वशिष्ठ, महर्षी विश्वामित्र, महर्षी अगस्त्य, महर्षी वाल्मिकी, देवी अहल्या, निषादराज गुहा आणि माता शबरी यांच्या मंदिरांचे दर्शन घेतले. त्यानंतर त्यांनी शेषावतार मंदिराचे दर्शन घेतले. माता अन्नपूर्णा मंदिराचे दर्शन घेतल्यानंतर त्यांनी राम दरबाराच्या गर्भगृहात प्रवेश केला आणि राम लल्लाची प्रार्थना आणि आरती केली.

विवाह पंचमीच्या शुभ मुहूर्तावर विशेष कार्यक्रम

हा कार्यक्रम मार्गशीर्ष महिन्यातील शुक्ल पक्षाच्या शुभ पंचमीला, म्हणजेच भगवान राम आणि माता सीतेच्या लग्नाला झाला. रामनगरीला वधूसारखी सजवण्यात आली होती, रस्ते आणि चौक फुलांनी सजवले होते. अयोध्येतील मुख्य रस्ते फुलांचे गुच्छ बनले आहेत. संपूर्ण रामनगरी सुंदर फुलांनी बहरली आहे. रस्त्यांवरील झाडे आणि रोपे अशा प्रकारे सजवण्यात आली आहेत जणू काही रामराज्याची स्थापना साजरी केली जात आहे. अयोध्येतील रस्ते आणि चौक रामधूनात बुडले आहेत.

महानगरपालिकेने रामपथ ५०० क्विंटलहून अधिक फुलांनी सजवला आहे. साकेत कॉलेज ते लता चौकापर्यंतचा दुभाजक फुलांच्या हारांनी सजवण्यात आला आहे. पंतप्रधान नरेंद्र मोदींचे स्वागत करण्यासाठी आणि राम मंदिराच्या शिखरावर धर्मध्वज फडकवण्याचा कार्यक्रम ऐतिहासिक बनवण्यासाठी आणि जागतिक स्तरावर अयोध्येच्या प्रतिष्ठेची अमिट छाप सोडण्यासाठी ही सजावट करण्यात आली आहे. याशिवाय, रस्त्यांवर ३००० हून अधिक फुलांच्या कुंड्या ठेवण्यात आल्या आहेत.