विज्ञान आणि तंत्रज्ञान हे आपल्या दैनंदिन जगण्याचे महत्त्वाचे घटक आहेत. एकत्रितपणे, दोन्ही घटकांनी आरामदायक वातावरण आणि जीवनशैली निर्माण करणे सुलभ केले आहे. भारतासारख्या विकसनशील राष्ट्रांमध्ये त्यांची आणखी मोठी भूमिका आहे. विविध क्षेत्रातील शोध आणि प्रगतीसह, वैज्ञानिक हस्तक्षेपांनी जीवनाच्या एकूण गुणवत्तेवर नाटकीयरित्या प्रभाव टाकला आहे. भारतीय नागरिकांच्या जीवनात विज्ञानाचा प्रभाव ओळखून, देश आता दरवर्षी २८ फेब्रुवारीला ‘राष्ट्रीय विज्ञान दिन’ साजरा करतो! हा दिवस डॉ. सीव्ही रमण यांनी स्पेक्ट्रोस्कोपीमधील ऐतिहासिक कामगिरी साजरा करण्यासाठी समर्पित आहे, ज्याला नंतर ‘रमण इफेक्ट’ म्हणून संबोधले गेले.

या दिवसाबद्दल जे काही माहित असणे आवश्यक आहे, ते शोधण्यासाठी वाचन सुरू ठेवणे आवश्यक आहे! ७ नोव्हेंबर १८८८ रोजी जन्मलेले सीव्ही रमण हे त्रिचिनोपॉली येथील कुटुंबातील आठ मुलांपैकी दुसरे होते. रमणला लहानपणापासूनच विज्ञानात खूप रस होता आणि त्याने त्याच्या वडिलांच्या कॉलेज लायब्ररीतून भौतिकशास्त्र आणि गणिताची पुस्तके घेणे चालू ठेवले (त्यांचे वडील त्याच विषयांचे व्याख्याते होते). विज्ञानातील त्यांची सतत रुची त्यांना वयाच्या 18 व्या वर्षी त्यांचा पहिला शैक्षणिक पेपर प्रकाशित करण्यास प्रवृत्त केले. १० वर्षांनंतर, कलकत्ता विद्यापीठाने त्यांना भौतिकशास्त्राच्या पालित अध्यक्षपदाची ऑफर दिली. यामुळे रमण पूर्णवेळ शास्त्रज्ञ बनले. सीव्ही रमण यांना एक उल्लेखनीय आशियाई शास्त्रज्ञ म्हणून लोकांनी ओळखले, जेव्हा तज्ञांनी या क्षेत्रात महत्त्वपूर्ण योगदान दिले.
रमण इफेक्ट
रमणचे वडील भौतिकशास्त्र आणि गणिताचे व्याख्याते होते. ऑक्सफर्ड येथील काँग्रेस ऑफ युनिव्हर्सिटीजच्या वाटेवर रमण यांनी भूमध्य समुद्राचा निळा रंग टिपला. सूर्योदय आणि सूर्यास्ताच्या वेळी सूर्याचे रंग आणि दिवसा आकाशातील निळ्या रंगाबद्दल लॉर्ड रेलेच्या स्पष्टीकरणाबद्दल त्याला शंका वाटू लागली. पर्यायी स्पष्टीकरण शोधण्याच्या इच्छेने, रमण भारतात परतले आणि त्यांनी विवर्तन जाळी, लघु वर्णपट आणि प्रिझम यांचा समावेश असलेला संच तयार केला. आपल्या सातत्यपूर्ण प्रयत्नांनी आणि तासांच्या अथक परिश्रमाने, रमण यांनी सिद्ध केले की प्रकाशाची तरंगलांबी जेव्हा वस्तूवर विखुरली जाते, तेव्हा ती विखुरते. त्यांनी हे स्पष्टीकरण २८ फेब्रुवारी १९२८ रोजी तयार केले, जो आता ‘राष्ट्रीय विज्ञान दिन’ म्हणून साजरा केला जातो! डॉ सीव्ही रमण यांना १९३० मध्ये त्यांच्या “प्रकाशाचे विखुरणे आणि त्यांच्या नावावर असलेल्या प्रभावाचा शोध” या विषयासाठी नोबेल पारितोषिक मिळाले.
विज्ञान दिनाची उद्दिष्टे
हा दिवस एक स्पष्ट उद्दिष्ट डोळ्यासमोर ठेऊन साजरे करण्याचा आहे. विज्ञानाचे महत्त्व आणि दैनंदिन जीवनात वैज्ञानिक तत्त्वांच्या वापराबद्दल जागरूकता पसरवणे. दरवर्षी, हा दिवस उत्पादक आणि शाश्वत जीवनशैली निर्माण करण्यात विज्ञानाच्या भूमिकेबद्दल बोलतो. जेव्हा क्षेत्रातील प्रसिद्ध व्यक्तिमत्त्वांच्या उपलब्धी, क्रियाकलाप आणि प्रयत्नांची चर्चा केली जाते आणि साजरा केला जातो. राष्ट्रीय विज्ञान दिनाचा आणखी एक महत्त्वाचा उद्देश म्हणजे, क्षेत्रातील वर्तमान समस्यांवर चर्चा करणे आणि युवकांना नवीन उपाय शोधण्यासाठी विज्ञान आणि तंत्रज्ञान लोकप्रिय करण्यासाठी प्रोत्साहित करणे.
विज्ञान आणि तंत्रज्ञान विभाग ही नोडल एजन्सी आहे, जी भारतातील ‘राष्ट्रीय विज्ञान दिन’ साजरा करण्यास समर्थन देते, समन्वय करते आणि आरंभ करते. शाळा, संशोधन प्रयोगशाळा, वैज्ञानिक संस्था आणि स्वायत्त वैज्ञानिक प्राधिकरणांमध्ये उत्सव साजरा केला जातो. उत्सवाचा एक भाग म्हणून, विविध शाळा आणि महाविद्यालये विद्यार्थ्यांनी तयार केलेल्या अद्वितीय विज्ञान प्रकल्पांचे प्रदर्शन करण्यासाठी विज्ञान मेळावे आयोजित करतात. याव्यतिरिक्त, राज्य आणि राष्ट्रीय विज्ञान संस्था त्यांचे नवीनतम संशोधन आणि विकास सामायिक करण्यासाठी परिषदा आयोजित करतात.
इव्हेंट कसे साजरे कराल…
१) विज्ञान प्रदर्शने
२) दूरदर्शन आणि रेडिओवर टॉक शो
३) थेट प्रकल्प
४) संशोधन प्रात्यक्षिक
५) प्रश्नमंजुषा स्पर्धा
६) स्कायवॉचिंग
७) वादविवाद
८) विज्ञान मॉडेल प्रदर्शित करणे