नवी दिल्ली, (०१ ऑक्टोबर) - राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या शताब्दी वर्षानिमित्त केंद्र सरकारने जारी केलेल्या शंभर रुपयांच्या विशेष नाण्याचे आणि एक विशेष टपाल तिकिटाचे भव्य समारंभात अनावरण करण्यात आले. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या हस्ते नवी दिल्लीतील डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आंतरराष्ट्रीय केंद्रात हा ऐतिहासिक सोहळा पार पडला. या नाण्याचे संपूर्ण उत्पादन कोलकाता येथील भारत सरकारच्या अलीपूर टकसालात करण्यात आले आहे.

या विशेष नाण्यावर भारतमातेची प्रतिमा कोरलेली असून, हे देशाच्या चलनाच्या इतिहासात पहिल्यांदाच घडले आहे. नाण्याच्या एका बाजूस भारत सरकारची अधिकृत राजमुद्रा असून, दुसऱ्या बाजूस सिंहासमवेत वरदमुद्रेत उभी असलेली भारतमातेची प्रतिमा कोरली गेली आहे. नाण्यावर “राष्ट्राय स्वाहा, इदम राष्ट्राय, इदम न मम” हा संदेशही कोरलेला असून, त्याचा अर्थ “सर्वकाही राष्ट्राला समर्पित आहे, सर्व काही राष्ट्राचे आहे, माझे काहीही नाही” असा आहे. हे नाणे उच्च प्रतीच्या धातूंनी बनवले असून, केवळ चलन म्हणूनच नव्हे, तर सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक मूल्य असलेले एक महत्त्वाचे दस्तऐवज ठरणार आहे.

या प्रसंगी पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी संघाच्या १०० वर्षांच्या कार्याचा आढावा घेताना, “संघाची स्थापना ही विजयादशमीच्या शुभमुहूर्तावर झाली होती आणि आज शताब्दी सोहळ्याच्या पूर्वसंध्येला हे ऐतिहासिक नाणे आणि टपाल तिकिट राष्ट्राला अर्पण करण्यात येत आहे, ही एक अत्यंत अर्थपूर्ण गोष्ट आहे,” असे नमूद केले.

पंतप्रधान मोदी पुढे म्हणाले की, “संघाने राष्ट्रप्रथम ही विचारसरणी अंगिकारून कार्य केले असून, ब्रिटिश राजवट आणि निजामांच्या कारकिर्दीतही अनेकदा त्रास सहन करूनही संघाच्या स्वयंसेवकांनी देशासाठी योगदान दिले आहे.” त्यांनी डॉ. के. बी. हेडगेवार यांच्या नेतृत्वाखालील स्वातंत्र्य चळवळीतील योगदानाचीही आठवण करून दिली.या कार्यक्रमादरम्यान पंतप्रधानांनी देशवासीयांना शारदीय नवरात्रोत्सवाच्या, विशेषतः महानवमीच्या शुभेच्छा दिल्या. त्यांनी सांगितले की, देवी सिद्धिदात्रीच्या पूजनाच्या या शुभमुहूर्तावर राष्ट्रीय योगदानाचा हा सन्मान अधिकच अर्थपूर्ण वाटतो.

कुठे तयार झाले नाणे

कोलकाता टकसाल, जिथे हे नाणे तयार करण्यात आले आहे, तिची स्थापना १७५७ साली झाली असून, सध्या ती भारत प्रतिभूति मुद्रण तथा मुद्रा निर्माण निगम लिमिटेडच्या अखत्यारीत कार्यरत आहे. १९५२ मध्ये तत्कालीन वित्तमंत्री सी. डी. देशमुख यांच्या हस्ते अलीपूर येथील या टकसालाचे औपचारिक उद्घाटन करण्यात आले होते. येथे केवळ नाण्यांचेच नव्हे, तर भारतरत्न, पद्म पुरस्कार, परमवीर चक्र, अशोक चक्र यांसारख्या अनेक पदकांचे उत्पादनही केले जाते.शंभर रुपयांचे हे विशेष नाणे संघाच्या शताब्दीनिमित्त देशासाठी एक ऐतिहासिक आठवण ठरणार असून, याच्या माध्यमातून केंद्र सरकारने प्रथमच अधिकृत स्तरावर राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या योगदानाला मान्यता दिली आहे. त्यामुळे हे नाणे केवळ आर्थिक व्यवहारात वापरले जाणारे माध्यम न राहता, राष्ट्रभक्तीचे प्रतीक म्हणून स्मरणात राहणार आहे.

-  पंतप्रधान नरेंद्र मोदी

शंभर वर्षांपूर्वी विजयादशमीच्या अत्यंत पवित्र मुहूर्तावर राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाची स्थापना झाली. जेथे राष्ट्रभावना वेळोवेळी त्या काळातील आव्हानांचा सामना करण्यासाठी नव-नव्या स्वरूपांमध्ये प्रकट होते त्या हजारो वर्षांपासून चालत आलेल्या परंपरेची ही पुनर्स्थापना होती. या युगात संघ त्याच अनादि राष्ट्रभावनेचा पुण्यावतार आहे. आपल्याला संघाच्या शताब्दी वर्षासारखा उज्ज्वल प्रसंग पाहायला मिळतो आहे हे आपल्या पिढीतील स्वयंसेवकांचे भाग्यच आहे. मी या प्रसंगी देशसेवेच्या निश्चयाला वाहून घेतलेल्या कोट्यवधी स्वयंसेवकांना शुभेच्छा देतो. तसेच मी संघाचे संस्थापक आणि आपणा सर्वांचे आदर्श असलेले परम पूजनीय डॉ. हेडगेवार यांच्या चरणी श्रद्धांजली अर्पण करतो. राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या या शतकभराच्या गौरवपूर्ण प्रवासाची आठवण म्हणून भारत सरकारने विशेष टपाल तिकीट आणि नाणी देखील जारी केली आहेत.

ज्या पद्धतीने विशाल नद्यांच्या किनाऱ्यांवर मानवी संस्कृतीची जोपासना होते, त्याच पद्धतीने संघाच्या आधाराने देखील शेकडो आयुष्ये फुलली-फळली आहेत. ज्याप्रमाणे एक नदी ज्या ज्या मार्गांवरून वाहते त्या क्षेत्रांना स्वत:च्या पाण्याने समृद्ध करत जाते, त्याच पद्धतीने संघाने या देशातील प्रत्येक भागाला, समाजाच्या प्रत्येक पैलूला स्पर्श केला आहे. जशी एक नदी अनेक प्रवाहांतून स्वतःचे रूप दाखवते, संघाची वाटचाल देखील तशीच आहे. संघाच्या वेगवेगळ्या संस्था सुद्धा जीवनाच्या प्रत्येक पैलूशी स्वत:ला जोडून घेऊन देशाची सेवा करतात. आपल्या समाजातील शिक्षण, कृषी, समाज कल्याण, आदिवासी कल्याण आणि महिला सक्षमीकरण अशा अनेक क्षेत्रांमध्ये संघ अविरतपणे कार्य करत आला आहे. विविध क्षेत्रांमध्ये काम करणाऱ्या प्रत्येक संस्थेचा उद्देश एकच आहे, भावना देखील एकच आहे आणि ती म्हणजे - देश सर्वप्रथम.

स्थापनेपासूनच राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाने देश घडवण्याचे प्रचंड उद्दिष्ट निश्चित करून वाटचाल केली आहे. हे उद्दिष्ट साध्य करण्यासाठी संघाने व्यक्तिनिर्माणातून राष्ट्र उभारणीचा मार्ग निवडला आणि या मार्गावरून वाटचाल करण्यासाठी जी कामाची पद्धत निवडली ती म्हणजे नित्य-नेमाने शाखा भरवणे. संघाच्या शाखेचे मैदान, ही अशी एक प्रेरणादायक भूमी आहे जेथून प्रत्येक स्वयंसेवकाचा ‘अहम्पासून वयम्’च्या दिशेने प्रवास सुरू होतो. संघाच्या या शाखा म्हणजे व्यक्तिमत्त्व घडवणाèया यज्ञ वेदी आहेत. देश उभारणीचा महान उद्देश, व्यक्ती घडवण्याचा सुस्पष्ट मार्ग आणि शाखेसारखी अत्यंत सोपी, सजीव कार्यपद्धत हेच घटक संघाच्या शंभर वर्षांच्या वाटचालीचा आधारस्तंभ बनले. याच स्तंभांवर पाय घट्ट रोवून संघाने लाखो स्वयंसेवक घडवले आणि आज हे स्वयंसेवक विविध क्षेत्रांमध्ये देशाला पुढे घेऊन जात आहेत.

संघ जेव्हापासून अस्तित्वात आला, संघासाठी देश हेच प्राधान्य राहिले आहे, त्यासाठी तुरुंगवास देखील भोगला. स्वातंत्र्यलढ्यात संघाने असंख्य स्वातंत्र्यसैनिकांचे रक्षण केले आहे, त्यांच्यासोबत खांद्याला खांदा लावून काम केले आहे. स्वातंत्र्यानंतरही, संघ राष्ट्रसाधनेत अखंड झटत राहिला. या प्रवासादरम्यान, संघाविरुद्ध कट कारस्थाने रचण्यात आली, संघाला नामशेष करण्याचे प्रयत्न करण्यात आले. ऋषितुल्य व्यक्तिमत्त्व असलेल्या परम पूज्य श्रीगुरुजींना खोट्या खटल्यात अडकवण्यात आले. परंतु संघाच्या स्वयंसेवकांनी कधीही कटुता येऊ दिली नाही. कारण त्यांना माहीत आहे की आपण समाजापासून वेगळे नाही; समाज आपल्यापासूनच तर बनलेला आहे. समाजाशी एकरूपता आणि घटनात्मक संस्थांवरील विश्वास यामुळे संघाचे स्वयंसेवक प्रत्येक संकटात स्थितप्रज्ञ राहिले. समाजाप्रति संवेदनशील राहिले आहेत.

सुरुवातीपासूनच संघ देशभक्ती आणि सेवेचा पर्याय राहिला आहे. फाळणीच्या वेदनेमुळे लाखो कुटुंबे बेघर झाली तेव्हा स्वयंसेवकांनी निर्वासितांची सेवा केली. प्रत्येक आपत्तीमध्ये, संघाचे स्वयंसेवक आपल्या मर्यादित साधनसंपत्तीसह सर्वांत पुढे उभे राहिले. ही केवळ मदत नव्हती, तर ते राष्ट्राच्या आत्म्याला बळकटी देण्याचे कार्य होते. स्वत: त्रास सोसून इतरांचे दु:ख निवारण करणे ही प्रत्येक स्वयंसेवकाची ओळख आहे. आजही, नैसर्गिक आपत्तीच्या वेळी प्रत्येक ठिकाणी स्वयंसेवक सर्वांत आधी पोहचणाèयांपैकी एक असतात.

आपल्या 100 वर्षांच्या या प्रवासात, संघाने समाजातील विविध घटकांमध्ये आत्म-बोध जागवला, स्वाभिमान जागवला. संघाने देशातील दुर्गम भागातही काम केले आहे. संघ अनेक दशकांपासून आदिवासी परंपरा, आदिवासी रीतिरिवाज, आदिवासी मूल्यांचे जतन आणि संवर्धन करण्यात योगदान देत आहे. आपले कर्तव्य पार पाडत आहे. आज, सेवा भारती, विद्या भारती, एकल विद्यालय आणि वनवासी कल्याण आश्रम आदिवासी समाजाच्या सक्षमीकरणाचे आधारस्तंभ म्हणून उदयाला आले आहेत. अनेक शतकांपासून समाजात रुजलेल्या कुप्रथा, श्रेष्ठ आणि कनिष्ठ भेदभाव, ज्या वाईट पद्धती आहेत, त्या हिंदू समाजासाठी खूप मोठे आव्हान आहेत. ही एक गंभीर चिंता आहे ज्यावर संघ निरंतर काम करत आहे.

डॉक्टर साहेबांपासून ते आजपर्यंत, संघाच्या प्रत्येक महान व्यक्तीने, प्रत्येक सरसंघचालकाने, भेदभाव आणि अस्पृश्यतेविरुद्ध लढा दिला आहे. परम पूजनीय श्रीगुरुजींनी ‘‘न हिंदू पतितो भवेत’’ या भावनेला सातत्याने प्रोत्साहन दिले. पूजनीय बाळासाहेब देवरस म्हणायचे, ‘जर अस्पृश्यता पाप नसेल, तर जगात कोणतेही पाप नाही!’’ सरसंघचालक म्हणून काम पाहिलेले पूजनीय रज्जूभय्या आणि पूजनीय सुदर्शनजी यांनी देखील ही भावना पुढे नेली. विद्यमान सरसंघचालक आदरणीय डॉ. मोहनजी भागवत यांनीही समरसतेसाठी, समाजासमोर एक विहीर, एक मंदिर आणि एक स्मशानभूमीचे स्पष्ट ध्येय ठेवले आहे.

जेव्हा 100 वर्षांपूर्वी संघ अस्तित्वात आला तेव्हा त्या काळातील गरजा आणि संघर्ष वेगळे होते. परंतु आज 100 वर्षांनंतर भारत विकसित होण्यासाठी वाटचाल करत असतानाची, आजच्या काळातील आव्हाने वेगळी आहेत, संघर्ष वेगळे आहेत. इतर देशांवरील आर्थिक अवलंबित्व, आपली एकता तोडण्याची कटकारस्थाने, लोकसंख्याशास्त्रीय बदलाची कारस्थाने या आव्हानांचे आपले सरकार वेगाने निराकरण करत आहे. मला आनंद आहे की राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघानेही या आव्हानांना तोंड देण्यासाठी एक ठोस पथदर्शी आराखडा बनवला आहे.

आत्मबोध , सामाजिक समरसता, कौटुंबिक प्रबोधन, नागरी शिष्टाचार आणि पर्यावरण हे पाच संकल्प अर्थात संघाचे पंच परिवर्तन हे देशासमोरील आव्हानांवर मात करण्यासाठी प्रत्येक स्वयंसेवकासाठी एक विशाल प्रेरणा आहेत.

आत्मबोधाच्या भावनेचा उद्देश गुलामगिरीच्या मानसिकतेतून स्वत:ला मुक्त करणे आणि स्वत:च्या वारशाचा अभिमान बाळगणे, स्वदेशीचा मूलभूत संकल्प पुढे नेणे आहे. सामाजिक समरसतेतून वंचितांना प्राधान्य देऊन सामाजिक न्याय स्थापित करणे ही प्रतिज्ञा आहे. घुसखोरांमुळे लोकसंख्याशास्त्रीय बदल झाल्याने आज आपल्या सामाजिक सौहार्दाला मोठे आव्हान भेडसावत आहे.

यावर उपाय म्हणून देशानेही लोकसंख्याशास्त्रीय मोहिमेची घोषणा केली आहे.

कौटुंबिक प्रबोधनाच्या माध्यमातून आपण कुटुंब संस्कृती आणि मूल्ये देखील मजबूत केली पाहिजेत. नागरी शिष्टाचारांच्या माध्यमातून आपण प्रत्येक नागरिकामध्ये नागरी कर्तव्याची भावना जागृत केली पाहिजे. या सर्वांसोबतच आपण आपल्या पर्यावरणाचे रक्षण करून भावी पिढ्यांचे भविष्य सुरक्षित केले पाहिजे. आपल्या या संकल्पांसह संघ आता पुढील शतकातील प्रवासाला सज्ज झाला आहे. 2047 च्या विकसित भारतासाठी संघाचे प्रत्येक योगदान राष्ट्राला ऊर्जा आणि प्रेरणा देईल. पुन्हा एकदा, प्रत्येक स्वयंसेवकाला शुभेच्छा!

-डॉ. मोहनजी भागवत यांचे प्रतिपादन,

-कार्यकर्ता विकास वर्ग-द्वितीयचा समारोप,
नागपूर, (११ जुन) – यंदा निवडणुकीच्या प्रचारादरम्यान मर्यादा सोडून वक्तव्ये केली गेली. भारतासमोर अद्याप अनेक आव्हाने असल्याने पुढील वाटचाल अगदी संसदेतही सहमतीने व्हायला हवी, असे परखड भाष्य रा. स्व. संघाचे सरसंघचालक डॉ. मोहनजी भागवत यांनी आज केले.
संघाच्या कार्यकर्ता विकास वर्ग-द्वितीयचा जाहीर समारोप आज रेशीमबाग मैदानावर झाला. छत्रपती संभाजी नगरातील बेट सराला येथील श्री क्षेत्र गोदावरी धामचे पीठाधीश महंत गुरुवर्य रामगिरी महाराज हे प्रमुख पाहुणे होते. त्यांच्यासह या वर्गाचे सर्वाधिकारी इकबालसिंग, विदर्भ प्रांत संघचालक दीपक तामशेट्टीवार, महानगर संघचालक राजेश लोया व्यासपीठावर उपस्थित होते.
सरसंघचालक डॉ. मोहनजी भागवत म्हणाले, निवडणूक झाली, निकाल लागला. सरकारने कामकाजही सुरू केले. चर्चा मात्र सुरूच आहे. लोकशाहीत निवडणूक आवश्यक प्रक्रिया आहे. त्यात दोन पक्ष व स्पर्धा असते. स्पर्धा असल्याने दुसर्‍याला मागे टाकून स्वत: पुढे जाण्याचे काम होतेच. पण, त्यातही एक मर्यादा असते. असत्याचा वापर नको. निवडणूक कशाला तर संसदेत निवडून जातील, तेथे बसून ते देश चालवतील, सहमतीने वाटचाल करीत, ही आपल्या देशाची परंपरा आहे. संसदेत दोन पक्ष यासाठी असतात की, दोन्ही पैलू पुढे यावेत. जे काम होणे आहे, ते पूर्णतः ठीक व्हावे, सहमती व्हावी. यातील स्पर्धा म्हणजे युद्ध नव्हे. पण, यंदा निवडणुकीच्या प्रचारादरम्यान ज्याप्रकारे गोष्टी घडल्या, एकमेकांना लाथाडणे झाले, समाजात दुही होईल, मतभेद होतील, हे कुणी ध्यानातही घेतले नाही. संघासारख्या संघटनांनाही यात विनाकारण ओढले गेले. तंत्रज्ञानाचा आधार घेत नितांत असत्य बाबी पसरविण्यात आल्या. निवडणूक लढताना मर्यादेचे पालन झाले नाही. ते गरजेचे यासाठी होते की, देशापुढील समस्या अद्यापही संपलेल्या नाहीत. सर्वच क्षेत्रांत जगभरात आपण पुढे जात आहोत. याचा अर्थ हा नाही की आपण आव्हानांमधून मुक्त झालो.
ही आव्हाने सांगून सामाजिक समरसता व्यवहार, पर्यावरण बचाव, स्वआधारित व्यवहार, नियम- शिस्तपालन, कुटुंब प्रबोधन ही पंचसूत्री प्रत्येकाने अमलात आणण्याचे आवाहन यानिमित्ताने डॉ. मोहनजी भागवत यांनी केले. प्रारंभी वर्गात सहभागी देशभरातील शिक्षार्थींनी नियुद्ध, समता, दंड, व्यायाम योग, दंडयोग, योगासने आदींची प्रात्यक्षिके सादर केली. घोष पथकानेही वादन केले. सर्वाधिकारी इकबाल सिंग यांनी पाहुण्यांचा परिचय करून दिला. वर्गाचे कार्यवाह अशोक अग्रवाल यांनी वर्गाची माहिती दिली. राजेश लोया यांनी आभार मानले. या कार्यक्रमाला उद्योगपती आनंद पिरामल, प्रणव जिंदाल, नाम फाऊंडेशनचे प्रकल्प संचालक अभिनेते मल्हार पाटेकर, गणेश थोरात आदींसह अनेक महानुभाव उपस्थित होते.
मणिपूरकडे प्राधान्याने लक्ष द्या
मणिपूर वर्षभरापासून शांतीच्या प्रतीक्षेत आहे. अचानक तेथे कलह निर्माण झाला किंवा केला गेला. आगीत तो अद्याप जळते आहे. त्राहीत्राही करीत आहे. याकडे लक्ष कोण देणार? याचा प्राधान्याने विचार करणे, हे कर्तव्य आहे. धनाढ्य घरांमधील महिला मद्य प्राशन करून कार चालवितात, लोकांना चिरडतात. आपली संस्कृती गेली कुठे, असा सवालही सरसंघचालकांनी यावेळी उपस्थित केला.
संस्कार संघातूनच : रामगिरी महाराज
कुठल्याही परिस्थितीत खंबीर पुरुष न्याय मार्ग सोडून अन्यत्र कुठेही जात नाही, असा संस्कार संघातूनच होतो. अनुकूल वा प्रतिकूल, सर्वच परिस्थितीत समर्पण भाव, सामाजिक समरसतेचे ज्ञान संघ परिवारात मिळते. संघाच्या सेवाकार्याने मी प्रभावित आहे. संघाचे आजचे व्यापक स्वरूप स्वयंसेवकांच्या त्याग, कर्तृत्व व समर्पण भावानेच हे शक्य झाले आहे, असे गौरवोद्गार श्री क्षेत्र गोदावरी धामचे पीठाधीश महंत गुरुवर्य रामगिरी महाराज यांनी व्यक्त केले.

नागपूर, (१५ मार्च) – नागपूर येथील रेशीमबागच्या डॉ. हेडगेवार स्मृती मंदिर परिसरात राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या अखिल भारतीय प्रतिनिधी सभेला सुरुवात झाली. महर्षी दयानंद सरस्वती सभागृहात होत असलेल्या या सभेला सरसंघचालक डॉ. मोहनजी भागवत, सरकार्यवाह दत्तात्रय होसबळे उपस्थित आहे. सभेची सुरुवात भारत मातेच्या छायाचित्राला पुष्पार्पणाने झाली.
संघाच्या अखिल भारतीय प्रतिनिधी सभेला राष्ट्रसेविका समितीच्या प्रमुख संचालिका शांताक्का यांच्यासह संपूर्ण भारतातून जवळपास १५०० च्यावर स्वयंसेवक, महिला पदाधिकारी उपस्थित आहेत. तब्बल ६ वर्षानंतर नागपुरात अखिल भारतीय प्रतिनिधी सभेचे आयोजन होत आहे. याप्रसंगी सहसरकार्यवाहक डॉ. मनमोहन वैद्य यांनी उदघाटन सत्रानंतर उपस्थित पत्रकारांशी संवाद साधला. त्यांच्यासह मंचावर अखिल भारतीय प्रचार प्रमुख सुनील आंबेकर, सहप्रमुख नरेंद्रकुमार आणि अलोककुमार यांची उपस्थिती होती.

नागपूर, (१५ मार्च) – नागपूर येथील रेशीमबागच्या डॉ. हेडगेवार स्मृती मंदिर परिसरात राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या अखिल भारतीय प्रतिनिधी सभेला सुरुवात झाली. महर्षी दयानंद सरस्वती सभागृहात होत असलेल्या या सभेला सरसंघचालक डॉ. मोहनजी भागवत, सरकार्यवाह दत्तात्रय होसबळे उपस्थित आहे. सभेची सुरुवात भारत मातेच्या छायाचित्राला पुष्पार्पणाने झाली.
संघाच्या अखिल भारतीय प्रतिनिधी सभेला राष्ट्रसेविका समितीच्या प्रमुख संचालिका शांताक्का यांच्यासह संपूर्ण भारतातून जवळपास १५०० च्यावर स्वयंसेवक, महिला पदाधिकारी उपस्थित आहेत. तब्बल ६ वर्षानंतर नागपुरात अखिल भारतीय प्रतिनिधी सभेचे आयोजन होत आहे. याप्रसंगी सहसरकार्यवाहक डॉ. मनमोहन वैद्य यांनी उदघाटन सत्रानंतर उपस्थित पत्रकारांशी संवाद साधला. त्यांच्यासह मंचावर अखिल भारतीय प्रचार प्रमुख सुनील आंबेकर, सहप्रमुख नरेंद्रकुमार आणि अलोककुमार यांची उपस्थिती होती.

-सहसरकार्यवाह डॉ. मनमोहन वैद्य यांची माहिती,
– वर्षभरात देशभर होणार,
नागपूर, (१५ मार्च) – रा.स्व. संघाचा कार्यविस्तार दिवसेंदिवस वाढतच असून येत्या वर्षभरात देशाच्या १०० टक्के भागात संघकार्य पोहोचलेले राहील, असा विश्वास रा.स्व. संघाचे सहसरकार्यवाह डॉ. मनमोहन वैद्य यांनी आज येथे व्यक्त केला. रा.स्व. संघाची अ.भा. प्रतिनिधी सभा आजपासून रेशीमबागेतील स्मृती भवन परिसरात सुरू झाली. यासंबंधी माहिती सहसरकार्यवाह डॉ. मनमोहन वैद्य यांनी पत्रकारांना दिली. अ.भा. प्रचार प्रमुख सुनील आंबेकर, सह-प्रचार प्रमुख नरेंद्रकुमार व आलोककुमार उपस्थित होते. दीड हजार कार्यकर्ते या सभेत सहभागी झाले आहेत.
वर्ष २०१७ ते २०२४ दरम्यानच्या संघाच्या कार्याचा आढावा घेतला तर त्याची व्यापकता दिसून येते. देशातील ९९ टक्के जिल्ह्यांमध्ये संघाचे कार्य सुरू आहे. संघाच्या कार्य व्यवस्थेत देशात ४५ प्रांत, त्यानंतर विभाग, जिल्हा, खंड, अशी रचना आहे. अशा ९२२ जिल्ह्यांमध्ये ६५९७ खंडांत (तहसील) तसेच १२-१५ गावांचा समूह ज्याला मंडळ म्हणतात, अशा २७,७२० मंडळांमध्ये संघाच्या एकूण संख्या ७३,११७ दैनिक शाखा लागतात. गेल्या वर्षीच्या तुलनेत ४,४६६ शाखांची वाढ झाली आहे. या शाखांमध्ये ६० टक्के विद्यार्थी व ४० टक्के नोकरी किंवा व्यवसाय करणार्या कार्यकर्त्यांचा समावेश आहे. यामध्ये ४० वर्षांवरील प्रौढांची संख्या ११ टक्के आहे. साप्ताहिक मिलन संख्या २७,७१७ आहे. त्यापैकी ८४० मागील वर्षाच्या तुलनेत वाढ आहेत. संघ मंडळांची संख्या १०,५६७ आहे. नगरे व महानगरांच्या १० हजार वस्त्यांमध्ये ४३ हजार प्रत्यक्ष शाखा लागतात. संघाच्या संकेतस्थळावर २०१७ ते २०२३ या काळात दरवर्षी १ लाखांहून अधिक लोकांच्या विनंत्या संंघाला जुळण्यासाठी येत आहेत. जानेवारी व फेब्रुवारी २०२४ मधील या आकडेवारीत रामललाची प्राणप्रतिष्ठापना झाल्यावर दुप्पट वाढ झाली आहे.
महिला समन्वय
महिला समन्वयाच्या कार्यात राष्ट्र सेविका समिती व विविध संघटनांमध्ये सकि‘य महिला कार्यकर्त्यांच्या माध्यमातून ४४ प्रांतात ४६० महिला संमेलने झालीत. त्यात ५ लाख ६१ हजार महिलांनी सहभाग घेतला. संघाच्या शताब्दी वर्षाच्या तयारीच्या दृष्टिकोनातून हे महत्त्वाचे आहे. भारतीय चिंतन, सामाजिक परिवर्तनात महिलांचा सक्रि य सहभाग वाढावी, हा त्याचा उद्देश आहे. अहल्याबाई होळकर यांची जन्माचे त्रिशताब्दी वर्ष मे २०२४ ते एप्रिल २०२५ या कालावधीत साजरी केली जाणार आहे. अहल्याबाई होळकर यांनी देशभरातील धार्मिक स्थळांचा जीर्णोद्धार केला. वंचितांच्या आर्थिक स्वावलंबनासाठी बरेच काम केले आहे, ज्याबद्दल समाजाला माहिती नाही. या वर्षी त्यांच्या योगदानाची माहिती संपूर्ण भारतात पोहोचवण्याच्या दृष्टीने योजनेवर कार्य सुरू आहे.
अयोध्येत रामललाची प्राणप्रतिष्ठा झाल्यामुळे संघाचा जनसंपर्क व्यापक झाला. अक्षत वितरण अभियानाद्वारे ५,७८,७७८ गावे आणि ४,७२७ नगरातील एकूण १९ कोटी, ३८ लाख, ४९ हजार ७१ कुटुंबांसोबत स्वयंसेवकांसह ४४ लाख ९८ हजार ३३४ रामभक्तांनी संपर्क साधला. या अभियानाला मिळालेल्या उत्स्फूर्त प्रतिसाद व स्वागतामुळे लोकांमध्ये आमच्या विश्वासाला पुन्हा आश्वस्त केले असल्याचे डॉ. मनमोहन वैद्य म्हणाले.
संघ शिक्षा वर्गांत नवा अभ्यासक्रम
संघ शिक्षा वर्गाच्या रचनेत नवीन अभ्यासक‘म समाविष्ट करण्याचा निर्णय घेण्यात आला आहे. आधी ७ दिवसांचा प्राथमिक शिक्षावर्ग, २० दिवसांचे प्रथम द्वितीय वर्ष, २५ दिवसांचा तृतीय संघ शिक्षा वर्ग होत होता. आता नवीन रचनेत ३ दिवसांचा प्रारंभिक शिक्षा वर्ग, ७ दिवसांचा प्राथमिक शिक्षावर्ग, १५ दिवसांचा संघ शिक्षा वर्ग, २० व २५ दिवस, असे दोन कार्यकर्ता विकास वर्ग होतील. या वर्गांमध्ये विशेषतः व्यावहारिक प्रशिक्षणाचा समावेश असेल.
आगामी निवडणूक
निवडणुकीत शत-प्रतिशत मतदान व्हावे, अशी भूमिका संघाची आहे. आगामी लोकसभा निवडणुकीतही शत-प्रतिशत मतदान व्हावे, अशी जनजागृती संघ स्वयंसेवक घरोघरी जाऊन करतील, असे डॉ. मनमोहन वैद्य यांनी सांगितले.
उद्घाटन
रा.स्व. संघाच्या अ.भा. प्रतिनिधी सभेचे उद्घाटन आज सकाळी सरसंघचालक डॉ. मोहनजी भागवत व सरकार्यवाह दत्तात्रेय होसबळे यांच्या प्रमुख उपस्थितीत झाले. प्रारंभी त्यांनी भारत मातेच्या प्रतिमेला पुष्प अर्पण केले. जैन मुनी विद्यासागर महाराज, माजी मु‘यमंत्री मनोहर जोशी आदींसह विवध मान्यवरांना श्रद्धांजली अर्पण करण्यात आली. सहकार्यवाह होसबळे यांनी मागील वर्षभराचा कार्यवृत्तांत सादर केला.

-सरकार्यवाह दत्तात्रेय होसबळे यांचे विचार,
-दत्ताजी डिडोळकर जन्मशताब्दी,
नागपूर, (०६ ऑगस्ट) – दत्ताजी डिडोळकर, यशवंत केळकर आदींसह अनेकांनी राष्ट्रासाठी जीवनभर कार्य केले. त्यांचे वैचारिक अधिष्ठान आपल्या दैनंदिन जीवनात झळकायला हवे; तरच दत्ताजींच्या जन्मशताब्दीचे सार्थक होईल, असे विचार रा. स्व. संघाचे सरकार्यवाह दत्तात्रेय होसबळे यांनी आज व्यक्त केले. रा. स्व. संघाचे प्रचारक, अ. भा. विद्यार्थी परिषदेच्या स्थापना काळातील अग्रणी कार्यकर्ते व कन्याकुमारी येथील विवेकानंद शिला स्मारकाच्या प्रमुख रचयितांपैकी एक दत्ताजी डिडोळकर यांचा जन्मशताब्दी वर्षाचे उद्घाटन आज सुरेश भट सभागृहात झाले.
दत्तात्रेय होसबळे यांच्यासह जन्मशताब्दी समारोह समितीचे अध्यक्ष व केंद्रीय मंत्री नितीन गडकरी, सचिव अजय संचेती, अभाविपचे राष्ट्रीय अध्यक्ष प्रा. डॉ. राजशरण शाही तसेच संयोजक डॉ. मुरलीधर चांदेकर व्यासपीठावर उपस्थित होते. सरकार्यवाह दत्तात्रेय होसबळे आपल्या उद्बोधनात म्हणाले की, भाऊराव देवरस, मोरोपंत पिंगळे दोघेही अद्भुत तसेच व्यक्ती व राष्ट्र निर्माणाचे उत्तम व्यवस्थापक होते. संघाचे वैशिष्ट्य हेच आहे की, मूळ सर्वांना एकच मिळते. वैचारिक अधिष्ठान एकच असून, ते मांडायची प्रत्येकाची शैली वेगवेगळी असते. दत्ताजी डिडोळकर असेच व्यक्तिमत्व होते.
असंभव हा शब्द त्यांच्या शब्दकोषात नव्हता. दत्ताजी कार्यकर्त्याप्रति आत्मीयता जपणारे होते. कार्यकर्ता वयाने कितीही लहान असो दत्ताजींचे संबंध त्याच्याशी मित्रत्वाचे असायचे. मी तुमच्यापेक्षा अधिक अनुभवी असल्याचा आविर्भाव त्यांच्यात नसायचा. कुठल्या ना कुठल्या पद्धतीने मार्ग शोधणे, कार्यकर्त्याला बांधून ठेवणे, योग्य मार्ग दाखविणे, लवचिकता हा त्यांचा स्वभाव होता. त्यांनी कार्यपद्धती आणि विचारांशी कधीच तडजोड केली नाही.
प्रत्येक स्वयंसेवकांमध्ये डॉ. हेडगेवार तसेच विद्यार्थी परिषदेच्या प्रत्येक कार्यकर्त्यामध्ये दत्ताजी, यशवंतराव केळकर असायला हवेत. संघटनेत कौटुंबिक भाव जोपासण्याचे कार्य त्यांनी केले. त्यांचे स्मरण म्हणजे एका ध्येयनिष्ठ विचारधारेचे स्मरण आहे. जीवन कसे जगावे याचे ते आदर्श होते. विवेकानंद स्मारक जोपर्यंत आहे तोपर्यंत दत्ताजींचे चिरस्थायी असल्याचे होसबळे म्हणाले.

=नंदुरबारच्या सातपुडा मेळाव्यात विशाल हिंदू जागर=

नंदुरबार, [१४ जानेवारी] – आपल्या समाजाचे मूळ दर्‍याखोर्‍यात, जंगलात आहे. त्यामुळे वनात राहणारे वनवासी अर्थात आदिवासीच खरे संस्कृतिरक्षक आहेत. त्यांच्या समस्यांशी व दु:खाशी समरस व्हा आणि एकसंध राहा, असे आवाहन रा. स्व. संघाचे सरसंघचालक डॉ. मोहनजी भागवत यांनी सातपुडा हिंदू मेळाव्यात बोलताना केले.
नंदुरबारला गुरुवारी सातपुडा हिंदू मेळावा आयोजित करण्यात आला होता. महामंडलेश्‍वर विश्‍वेश्‍वरानंद महाराज, देवगिरी प्रांताचे संघचालक गंगाधर पवार यांची याप्रसंगी प्रमुख उपस्थिती होती. आपल्या सुमारे अर्धा तासाच्या भाषणात डॉ. भागवत यांनी आदिवासी समाजाबद्दल आपला आदर व्यक्त करीत आदिवासीच खरा संस्कृतिरक्षक असल्याचे सांगितले. दर्‍याखोर्‍यात राहणार्‍या आदिवासी समाजाने कधीही लाभाचा आणि स्वार्थाचा विचार केला नाही. इंग्रजांशी लढताना केवळ देश व संस्कृती हेच डोळ्यासमोर ठेवून अनेक क्रांतिकारकांनी लढा दिला. त्यांनीच खर्‍या अर्थाने भारतीय संस्कृतीचे रक्षण केले आहे. आज संस्कृतीचा हा रक्षणकर्ता विविध समस्या, प्रश्‍नांनी ग्रासला आहे. या समस्यांशी एकरूप व्हा आणि एकसंध होऊन ते प्रश्‍न सोडवा. ऐक्यातूनच समस्या सोडविण्याचा मार्ग सापडतो. त्यामुळे एकोप्याचे भाग्य हातात घेऊन ते सजविण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे, असे आवाहन डॉ. भागवत यांनी केले.
ते म्हणाले, आज अनेकजण धर्माच्या नावाखाली फूट पाडण्याचा प्रयत्न करीत आहेत. परंतु, त्यांचा हेतू साध्य होऊ शकत नाही. आणखी पाच वर्षे आपण एकसंध राहिलो तर जगावर भारत देश राज्य करेल. त्यादृष्टीने आपली पावले पडत असल्याचेही त्यांनी सांगितले.
यावेळी महामंडलेश्‍वर विश्‍वेश्‍वरानंद महाराज यांनी, हिंदू धर्माची परंपरा महान आहे; तिला टिकवून ठेवण्याचे काम आपल्याला करावयाचे असल्याचे सांगितले. आदिवासींचे मूळ स्थान असलेल्या जंगलांचे क्षेत्र कमी होत आहे. वनउपज कमी होत चालली आहे. त्यामुळे आदिवासी विकासासाठी, त्यांच्या उत्थानासाठी केंद्र सरकारने ठोस पावले उचलावी. त्यासाठी केंद्र सरकारला आपण साकडे घालू, असेही त्यांनी सांगितले. मेळाव्याला विविध ठिकाणाहून आलेले धर्मगुरू, साधू, संत, राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे पदाधिकारी, लोकप्रतिनिधी उपस्थित होते. प्रास्ताविक मधुकर गावीत यांनी केले. मेळाव्याला ५० हजारांपेक्षा अधिक नागरिक उपस्थित होते. मेळाव्यापूर्वी शहरातून मिरवणूक काढण्यात आली. या मेळाव्यापूर्वी डॉ. मोहनजी भागवत यांनी दक्षिणकाशी प्रकाशा येथे जाऊन केदारेश्‍वराची महापूजा केली.
अमेरिकेसारखी दुटप्पी मैत्री नको
अमेरिका एकीकडे पाकिस्तानला शस्त्रास्त्र व अर्थसाह्य पुरवते आणि दुसरीकडे पाकिस्तानने दहशतवाद थांबवावा, असा सल्ला देत भारत-पाक मैत्रीचे संबंध दृढ व्हावे, असे सांगते. ही दुटप्पी भूमिका योग्य नाही. त्यामुळे मैत्री अशी नको, असे प्रतिपादन सरसंघचालक डॉ. मोहनजी भागवत यांनी प्रकाशा, ता. शाहादा येथे केले. ते येथे आपले वर्गमित्र डॉ. सुरेश पाटील यांच्या भेटीसाठी आले होते. त्याठिकाणी निमंत्रित कार्यकर्त्यांपुढे संबोधित करताना ते बोलत होते. तब्बल ४५ मिनिटे त्यांनी येथे भाषण केले. मित्राला भेटण्यासाठी आल्याने त्यांच्या या भाषणाचा सूर ‘मैत्री’ या शब्दाभोवतीच होता.

=रा. स्व. संघाच्या प्रतिनिधी सभेला बंगळुरू येथे प्रारंभ=
बंगलोर, (७ मार्च) – राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या तीन दिवसीय अखिल भारतीय प्रतिनिधी सभेला आजपासून येथे प्रारंभ झाला. देशात परिवर्तनाची लाट आहे. प्रत्येकांनाच परिवर्तन हवे असल्याने परिवर्तनाच्या या लाटेत प्रत्येकच नागरिकाने सहभागी व्हायला हवे. भाजपाचे पंतप्रधानपदाचे उमेदवार नरेंद्र मोदी हे सक्षम नेते आहेत. गुजरातमध्ये त्यांनी जे परिवर्तन करून दाखविले, त्याचीच पुनरावृत्ती देशात करण्याची क्षमता त्यांच्यात आहे, असे रा. स्व. संघाने आज स्पष्ट केले.
‘‘नरेंद्र मोदी यांनी आपल्या आयुष्याची सुरुवातच रा. स्व. संघाचे स्वयंसेवक म्हणून केली. त्यांच्याविषयी आम्हाला गर्व वाटतो. देशाला आज बदल हवा आहे. मोदी यांनी गुजरातमध्ये आपली क्षमता सिद्ध केली आहे. ते अतिशय सक्षम नेते आहेत आणि देशातही ते जनतेच्या अपेक्षेनुसार बदल घडवून आणतील, असा आम्हाला विश्‍वास आहे,’’ असे रा. स्व. संघाचे सहसरकार्यवाह दत्तात्रय होसबळे यांनी अ. भा. प्रतिनिधी सभेच्या उद्‌घाटनानंतर पत्रकारांशी बोलताना सांगितले.
आमच्या बैठकीत राम मंदिर हा विषयच नाही. देशाला भेडसावित असलेल्या अन्य मुद्यांप्रमाणेच राम मंदिर हादेखील संघाकरिता एक मुद्दा आहे. राम मंदिरावरील आमच्या ठरावाची अंमलबजावणी कोणतेही सरकार करू शकत नसल्याने त्यावर प्रतिनिधी सभेत अजिबात चर्चा करण्यात येणार नाही. आम्ही केवळ महागाई, सुरक्षा आणि देशाचा अभिमान यावरच चर्चा करणार आहोत. याशिवाय, अल्पसंख्यकांचे राजकारण हादेखील आमच्या चर्चेतील मुख्य मुद्दा राहणार आहे, असे होसबळे म्हणाले.
केंद्रातील विद्यमान संपुआ सरकार अल्पसंख्यकांच्या नावाखाली समाजाचे विभाजन करीत आहे. जातीय व लक्ष्यित हिंसाचारविरोधी विधेयक, सच्चर आयोगाचा अहवाल हा त्यातलाच एक प्रकार आहे. आता हे सरकार समान संधी आयोग स्थापन करण्याचा प्रयत्न करीत आहे. एका विशिष्ट धार्मिक अल्पसंख्यक समाजाला समान संधी देण्याकरिता हा आयोग आहे, अशी टीका करताना होसबळे म्हणाले की, केवळ एकाच विशिष्ट समाजाला नव्हे, तर देशातील प्रत्येकांनाच समान सधी मिळायला हवी, असे आमचे स्पष्ट मत आहे.
आम आदमी पार्टीकडे रा. स्व. संघ कसे पाहात आहे, असे विचारले असता, ते म्हणाले की, नवा पक्ष उदयास येणे ही आमची समस्या नाही. सरकार चालविण्याचा अनुभव किती आहे, हे विचारात घेतले जाते. दिल्लीतील ४९ दिवसांचा गोंधळ लोकांनी पाहिला आहे. ते लक्षात ठेवूनच लोक आपला निर्णय घेणार आहेत. लोक सज्ञान आहे. आम आदमी पार्टीचे सरकार त्यांच्यासाठी एक धडाच राहणार आहे. अन्य एका प्रश्‍नाच्या उत्तरात, ‘वय झालेल्या नेत्यांनी राजकारणातून संन्यास घ्यायला हवा, असे रा. स्व. संघाने कधीच म्हटले नाही. याबाबत त्यांना स्वत:च निर्णय घ्यायचा आहे. नव्या पिढीला संधी मिळायला हवी, असे आमचेही मत आहे. संधी ही केवळ राजकारणातूनच मिळत नसते. ती आयुष्याच्या सर्वच स्तरावरून मिळायला हवी. अगदी घरातून तर पंतप्रधान स्तरापयर्र्त संधी मिळायला हवी,’ असे त्यांनी स्पष्ट केले.
भाजपाने कुणाला तिकीट द्यावे, यात रा. स्व. संघाने आजवर कधीही हस्तक्षेप केलेला नाही. भाजपा एक अनुभवी पक्ष आहे. ते आपला निर्णय स्वत:च घेऊ शकतात, असेही होसबळे यांनी सांगितले. लोकसभा निवडणुकीत शंभर टक्के मतदान व्हायला हवे. देशहित सर्वतोपरी ठेवून प्रत्येकच नागरिकाने आपला मतदानाचा हक्क पार पाडायला हवा. यासाठी आम्ही कार्य करणार आहोत, असेह ते म्हणाले.