श्री गणेशतापिन्युपनिषत्
॥ अथ गणेशपूर्वतापिन्युपनिषत् ॥
गणेशं प्रमथाधीशं निर्गुणं सगुणं विभुम् ।
योगिनो यत्पदं यान्ति तं गौरीनन्दनं भजे ॥
ओं नमो वरदाय विघ्नहर्त्रे ॥ अथातो ब्रह्मोपनिषदं व्याख्यास्यामः । ब्रह्मा देवानां सवितुः कवीनामृषिर्विप्राणां महिषो मृगाणाम् । धाता वसूनां सुरभिः सृजानां नमो ब्रह्मणेऽथर्वपुत्राय मीढुषे ॥ धाता देवानां प्रथमं हि चेतो मनो वनानीव मनसाऽकल्पयद्यः । नमो ब्रह्मणे ब्रह्मपुत्राय तुभ्यं ज्येष्ठायाथर्वपुत्राय धन्विने ॥ १ ॥
ओं प्रजापतिः प्रजा असृजत । ताः सृष्टा अब्रुवन् कथमन्नाद्या अभवन्निति । स त्रेधा व्यभजद्भूर्भुवःस्वरिति । स तपोऽतप्यत । स ब्रह्मा स विष्णुः स शिवः स प्रजापतिः सेन्द्रः सोऽग्निः समभवत् । स तूष्णीं मनसा ध्यायन् कथमिमेऽन्नाद्याः स्युरिति । सोऽपश्यदात्मनाऽऽत्मानं गजरूपधरं देवं शशिवर्णं चतुर्भुजं यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते यतो वायन्ति यत्रैव यन्ति च । तदेतदक्षरं परं ब्रह्म । एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च । खं वायुरापो ज्योतिः पृथिवी विश्वस्य धारिणी । पुरुष एवेदं विश्वं तपो ब्रह्म परामृतमिति ॥ २ ॥
सोऽस्तुवत नमो ब्रह्मणे नमो ब्राह्मणेभ्यो नमो वेदेभ्यो नम ऋषिभ्यो नमः कुल्येभ्यः प्रकुल्येभ्यो नमः सवित्रे प्रसवित्रे नमो भोज्याय प्रकृष्टाय कपर्दिने चक्राय चक्रधरायान्नायान्नपतये शिवाय सदाशिवाय तुर्याय तुरीयाय भूर्भुवःस्वःपते रायस्पते वाजिपते गोपते ऋग्यजुःसामाथर्वाङ्गिरःपते नमो ब्रह्मपुत्रायेति ॥ ३ ॥
सोऽब्रवीद्वरदोऽस्म्यहमिति । स प्रजापतिरब्रवीत्कथमिमेऽन्नाद्याः स्युरिति । स होवाच ब्रह्मपुत्रस्तपस्तेपे सिद्धक्षेत्रे महायशाः । स सर्वस्य वक्ता सर्वस्य ज्ञातासीति । स होवाच तपस्यन्तं सिद्धारण्ये भृगुपुत्रं पृच्छध्वमिति । ते प्रत्याययुः । स होवाच किमेतदिति । ते होचुः कथं वयमन्नाद्या भवाम इति । स तूष्णीं मनसा ध्यायन् कथमिमेऽन्नाद्याः स्युरिति । स एतमानुष्टुभं मन्त्रराजमपश्यत् । यदिदं किञ्च सर्वमसृजत । तस्मात्सर्वानुष्टुभमित्याचक्षते यदिदं किञ्च । अनुष्टुभा वा इमानि भूतानि जायन्ते । अनुष्टुभा जातानि जीवन्त्यनुष्टुभं प्रयन्त्यभिसंविशन्ति । तस्यैषा भवति अनुष्टुप्प्रथमा भवत्यनुष्टुबुत्तमा भवति । वाग्वा अनुष्टुब्वाचैव प्रयन्ति वाचैवोद्यन्ति । परमा वा एषा छन्दसां यदनुष्टुप् । सर्वमनुष्टुप् । एतं मन्त्रराजं यः पश्यति स पश्यति । स भुक्तिं मुक्तिं च विन्दति । तेन सर्वज्ञानं भवति । तदेतन्निदर्शनं भवति ; एको देवः प्रापको यो वसूनां श्रिया जुष्टः सर्वतोभद्र एषः । मायादेवो बलगहनो ब्रह्मारातीस्तं देवमीडे दक्षिणास्यम् ॥ आ तू न इन्द्र क्षुमन्तं चित्रं ग्राभं सङ्गृभाय । महाहस्ती दक्षिणेन ॥ इति सहस्रकृत्वस्तुष्टाव ॥ ४ ॥
अथापश्यन्महादेवं श्रिया जुष्टं मदोत्कटम् । सनकादिमहायोगिवेदविद्भिरुपासितम् ॥ द्रुहिणादिमदेवेशषट्पदालिविराजितम् । लसत्कर्णं महादेवं गजरूपधरं शिवम् ॥ स होवाच वरदोऽस्मीति । स तूष्णीं मनसा वव्रे । स तथेति होवाच । तदेष श्लोकः ; स संस्तुतो दैवतदेवसूनुः सुतं भृगोर्वाक्यमुवाच तुष्टः । अवेहि मां भार्गव वक्रतुण्डमनाथनाथं त्रिगुणात्मकं शिवम् ॥
अथ तस्य षडङ्गानि प्रादुर्बभूवुः । स होवाच जपध्वमानुष्टुभं मन्त्रराज षट्पदं सषडक्षरम् । इति यो जपति स भूतिमान् भवतीति यूयमन्नाद्या भवेयुरिति । तदेतन्निदर्शनम् ; गणानां त्वा गणनाथं सुरेन्द्रं कविं कवीनामतिमेधविग्रहम् । ज्येष्ठराजं वृषभं केतुमेकं सा नः शृण्वन्नूतिभिः सीद शाश्वत् ॥ ५ ॥
ते होचुः कथमानुष्टुभं मन्त्रराजमभिजानीम इति । स एतमानुष्टुभं षट्पदं मन्त्रराज कथयाञ्चक्रे । स साम भवति । ऋग्वै गायत्री यजुरुष्णिगनुष्टुप् साम । स आदित्यो भवति । ऋग्वै वसुर्यजू रुद्राः सामादित्या इति । स षट्पदो भवति । साम वै षट्पदः । ससागरां सप्तद्वीपां सपर्वतां वसुन्धरां तत्साम्नः प्रथमं पादं जानीयाद्रायस्पोषस्य दातेति । तेन सप्तद्वीपाधिपो भवति भूःपतित्वं च गच्छति । यक्षगन्धर्वाप्सरोगणसेवितमन्तरिक्षं द्वितीयं पादं जानीयान्निधिदातेति । तेन धनदादिकाष्ठापतिर्भवति भुवःपतित्वं च गच्छति । वसुरुद्रादित्यैः सर्वैर्देवैः सेवितं दिवं तत्साम्नस्तृतीयं पादं जानीयादन्नदो मत इति । तेन देवाधिपत्यं स्वःपतित्वं च गच्छति । ऋग्यजुःसामाथर्वाङ्गिरोगणसेवितं ब्रह्मलोकं तुर्यं पादं जानीयाद्रक्षोहण इति । तेन देवाधिपत्यं ब्रह्माधिपत्यं च गच्छति । वासुदेवादिचतुर्व्यूहसेवितं विष्णुलोकं तत्साम्नः पञ्चमं पादं जानीयाद्बलगहन इति । तेन सर्वदेवाधिपत्यं विष्णुलोकाधिपत्यं च गच्छति । ब्रह्मस्वरूपं निरञ्जनं परमव्योम्निकं तत्साम्नः षष्ठं पादं जानीयात् । तेन वक्रतुण्डाय हुमिति यो जानीयात्सोऽमृतत्वं च गच्छति । सत्यलोकाधिपत्यं च गच्छति ॥ ६ ॥
ऋग्यजुःसामाथर्वाश्चत्वारः पादा भवन्ति । रायस्पोषस्य दाता चेति प्रथमः पादो भवति ऋग्वै प्रथमः पादः । निधिदाताऽन्नदो मत इति द्वितीयः पादः यजुर्वै द्वितीयः पादः । रक्षोहणो वो बलगहन इति तृतीयः पादः साम वै तृतीयः पादः । वक्रतुण्डाय हुमिति चतुर्थः पादः अथर्वश्चतुर्थः पादोऽथर्वश्चतुर्थः पाद इति ॥ ७ ॥
इति गणेशपूर्वतापिन्युपनिषत्सु प्रथमोपनिषत् ॥ १ ॥
स होवाच प्रजापतिरग्निर्वै वेदा इदं सर्वं विश्वानि भूतानि विराट् स्वराट् सम्राट् तत्साम्नः प्रथमं पादं जानीयात् । ऋग्यजुःसामाथर्वरूपः सूर्योऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषस्तत्साम्नो द्वितीयं पादं जानीयात् । य ओषधीनां प्रभविता तारापतिः सोमस्तत्साम्नस्तृतीयं पादं जानीयात् । यो ब्रह्मा तत्साम्नश्चतुर्थं पादं जानीयात् । यो हरिस्तत्साम्नः पञ्चमं पादं जानीयात् । यः शिवः स परं ब्रह्म तत्साम्नोऽन्त्यं पादं जानीयात् । यो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छति परं ब्रह्मैव भवति । तस्मादिदमानुष्टुभं साम यत्र क्वचिन्नाचष्टे । यदि दातुमपेक्षते पुत्राय शुश्रूषवे दास्यत्यन्यस्मै शिष्याय वेति ॥ १ ॥
तस्य हि षडङ्गानि भवन्ति ; ओं हृदयाय नमः, शिरसे स्वाहा, शिखायै वषट्, कवचाय हुम् । नेत्रत्रयाय वौषट्, अस्त्राय फडिति प्रथमं प्रथमेन द्वितीयं द्वितीयेन तृतीयं तृतीयेन चतुर्थं चतुर्थेन पञ्चमं पञ्चमेन षष्ठं षष्ठेन प्रत्यक्षरमुभयतो माया लक्ष्मीश्च भवति । माया वा एषा वैनायकी सर्वमिदं सृजति सर्वमिदं रक्षति सर्वमिदं संहरति तस्मान्मायामेतां शक्तिं वेद । स मृत्युं जयति । स पाप्मानं तरति । स महतीं श्रियमश्नुते । सोऽभिवादी षट्कर्मसंसिद्धो भवत्यमृतत्वं च गच्छति । मीमांसन्ते ब्रह्मवादिनो ह्रस्वा वा दीर्घा वा प्लुता वेति । यदि ह्रस्वा भवति सर्वपाप्मानं तरत्यमृतत्वं च गच्छति । यदि दीर्घा भवति महतीं श्रियमाप्नुयादमृतत्वं च गच्छति । यदि प्लुता भवति ज्ञानवान् भवत्यमृतत्वं च गच्छति । तदेतदृषिणोक्तं निदर्शनम् ; स ईं पाहि य ऋजीषी तरुद्रः स श्रियं लक्ष्मीमौपलांबिकां गाम् । षष्ठीं च यामिन्द्रसेनेत्युत आहुस्तां विद्यां ब्रह्मयोनिस्वरूपाम् ॥ तामिहायुषे शरणं प्रपद्ये । क्षीरोदार्णवशायिनं कल्पद्रुमाधःस्थितं वरदं व्योमरूपिणं प्रचण्डदण्डदोर्दण्डं वक्रतुण्डस्वरूपिणं पार्श्वाधःस्थितकामधेनुं शिवोमातनयं विभुम् । रुक्मांबरनिभाकाशं रक्तवर्णं चतुर्भुजम् । कपर्दिनं शिवं शान्तं भक्तानामभयप्रदम् ॥
उन्नतप्रपदाङ्गुष्ठं गूढगुल्फं सपार्ष्णिकम् । पीनजङ्घं गूढजानुं स्थूलोरुं प्रोन्नमत्कटिम् ॥
निम्ननाभिं कंबुकण्ठं लंबोष्ठं लंबनासिकम् । सिद्धिबुद्ध्युभयाश्लिष्टं प्रसन्नवदनांबुजम् ॥
इति संसर्गः ॥ २ ॥
अथ छन्दोदैवतम् । अनुष्टुप्छन्दो भवति द्वात्रिंशदक्षरानुष्टुब भवति । अनुष्टुभा सर्वमिदं सृष्टमनुष्टुभा सर्वमुपसंहृतम् । शिवोमायुतः परमात्मा वरदो देवता । ते होचुः कथं शिवोमायुत इति । स होवाच भृगुपुत्रः प्रकृतिपुरुषमयो हि स धनद इति प्रकृतिर्माया पुरुषः शिव इति । सोऽयं विश्वात्मा देवतेति । तदेतन्निदर्शनम् ; इन्द्रो मायाभिः पुरुहूत ईडे शर्वो विश्वं मायया स्विद्दधार । सोऽजः शेते मायया स्विद्गुहायां विश्वं न्यस्तं विष्णुरेको विजज्ञे ॥ तदेतन्माया हंसमयी देवानाम् ॥
सर्वेषां वा एतद्भूतानामाकाशः परायणम् । सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव जायन्ते जातानि जीवन्त्याकाशं प्रयन्त्यभिसंविशन्ति । तस्मादाकाशबीजं शिवो विद्यात् । तदेतन्निदर्शनम् ; हंसः शुचिषद्वसुरन्तरिक्षसद्धोता वेदिषदतिथिर्दुरोणसत् । नृषद्वरसदृतसद्व्योमसदब्जा गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतं बृहदिति ॥ ३ ॥
अथाधिष्ठानम् ; मध्ये बिन्दुं त्रिकोणं तदनु ऋतुगणं वसुदलं द्वादशारं षोडशकर्णिकेति । मध्ये बीजात्मकं देवं यजेत् । वामदक्षिणे सिद्धिर्बुद्धिः । अग्रे कामदुघा षट्कोणे सुमुखादयः षड्विनायकाः । वसुदले वक्रतुण्डाद्यष्टविनायकाः । द्वादशारे बटुको वामनो महादशकमहोदरौ सुभद्रो माली वरो राम उमा शिवः स्कन्दो नन्दी । तद्बाह्येऽणिमादिसिद्धयः । षोडशारे दिक्पालाः सायुधा इति ॥ ४ ॥
अथ प्रसारः ; य एतेन चतुर्थीषु पक्षयोरुभयोरपि । लक्षं जुहुयादपूपानां तत्क्षणाद्धनदो भवेत् ॥ सिद्धौदनं त्रिमासं तु जुह्वदग्नावनन्यधीः । तावज्जुह्वत्पृथुकान्हि साक्षाद्वैश्रवणो भवेत् ॥ उच्चाटयेद्विभीतैश्च मारयेद्विषवृक्षजैः । वश्याय पङ्कजैर्विद्वान्धनार्थी मोदकैर्हुनेत् ॥ एवं ज्ञात्वा कृतकर्मा भवति कृतकर्मा भवतीति ॥ ५ ॥
इति गणेशपूर्वतापिन्युपनिषत्सु द्वितीयोपनिषत् ॥ २ ॥
अथ होवाच भृगुपुत्रस्तन्त्रं विजिज्ञासितव्यमिति । मूले शून्यं विजानीयात् । शून्यं वै परं ब्रह्म । तत्र सतारं समायं साम न्यसेत्त्रिरेखं भवति त्रयो हीमे लोकास्त्रयो हीमे वेदाः । ऋग्वै भूः सा माया भवति । यजुर्वै भुवः स शिवो भवति । साम वै स्वः स हिरण्यगर्भो भवति । षट्कोणं भवति षड् हीमे लोकाः षड्ढा ऋतवो भवन्ति । तत्र तारमायारमामारविश्वेशधरणीक्रमान्न्यसेत् । अष्टपत्रं भवत्यष्टाक्षरा गायत्री भवति ब्रह्मगायत्रीं न्यसेत् । द्वादशपत्र भवति द्वादशादित्या भवन्ति ते स्वरा भवन्ति । स्वरान् ज्ञात्वादित्यलोकमश्नुते । षोडशपत्रं भवति षोडशकलो वै पुरुषो वर्णो ह वै पुरुषः स लोकाधिष्ठितो भवत्यनुष्टुब् वै पुरुषः ॥ १ ॥
स होवाच भृगुपुत्र एतमानुष्टुभं मन्त्रराजं साङ्गं सप्रसृतिकं समायं साधिष्ठानं सतन्त्रं यो जानाति स भूतिमान् भवति सोऽमृतत्वं च गच्छति सोऽमृतत्वं च गच्छतीति ॥ २ ॥
इति गणेशपूर्वतापिन्युपनिषत्सु तृतीयोपनिषत् ॥ ३ ॥
इत्याथर्वणीया गणेशपूर्वतापिन्युपनिषत्समाप्ता ॥
॥ अथ गणेशोत्तरतापिन्युपनिषत् ॥
ओं ॥ ओमित्येकाक्षरं ब्रह्मेदं सर्वम् । तस्योपव्याख्यानम् । सर्वं भूतं भव्यं भविष्यदिति सर्वमोङ्कार एव । एतच्चान्यच्च त्रिकालातीतं तदप्योङ्कार एव । सर्वं ह्येतद्गणेशोऽयमात्मा ब्रह्मेति । सोऽयमात्मा चतुष्पात् । जागरितस्थानो बहिःप्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः स्थूलभुग्वैश्वानरः प्रथमः पादः । स्वप्नस्थानोऽन्तःप्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः प्रविविक्तभुक् तैजसो द्वितीयः पादः । यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति तत्सुषुप्तम् । सुषुप्तिस्थान एकीभूतः प्रज्ञानघन एवानन्दभुक् चेतोमुखः प्राज्ञस्तृतीयः पादः । एष सर्वेश्वर एष सर्वज्ञ एषोऽन्तर्याम्येष योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम् । नान्तःप्रज्ञं न बहिःप्रज्ञं नोभयतःप्रज्ञं न प्रज्ञं नाप्रज्ञं न प्रज्ञानघनमदृष्ट-मव्यवहार्यमग्राह्यमलक्षण-मचिन्त्यमव्यपदेश्य-मैकात्म्यप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शिवमद्वैतं चतुर्थं मन्यन्ते स गणेश आत्मा विज्ञेयः । सदोज्ज्वलो विद्यातत्कार्यहीनः स्वात्मबन्धरहितः सर्वदोषरहित आनन्दरूपः सर्वाधिष्ठानः सन्मात्रो निरस्ताविद्यातमोमोहमेवेति संभाव्याहमों तत्सत्परं ब्रह्म विघ्नराजश्चिदात्मकः सोऽहमों तद्विनायकं परं ज्योती रसोऽहमित्यात्मानमादाय मनसा ब्रह्मणैकीकुर्यात् । विनायकोऽहमित्येतत्तत्त्वतः प्रवदन्ति ये । न ते संसारिणो नूनं प्रमोदो वै न संशयः ॥ इत्युपनिषत् । य एवं वेद स मुख्यो भवतीति याज्ञवल्क्य इति याज्ञवल्क्य इति । एतदेव परं ध्यानमेतदेव परं तपः । विनायकस्य यज्ज्ञानं पूजनं भवमोचनम् ॥ अश्वमेधसहस्राणि वाजपेयशतानि च । एकस्य ध्यानयोगस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥
इति गणेशोत्तरतापिन्युपनिषत्सु प्रथमोपनिषत् ॥ १ ॥
ओं ॥ स विष्णुः स शिवः स ब्रह्मा सेन्द्रः सेन्दुः स सूर्यः स वायुः सोऽग्निः स ब्रह्मायमात्मने सर्वदेवाय आत्मने भूताय आत्मन इति मन्यन्ते । ओं सोऽहं ओं सोऽहं ओं सोऽहमिति । ओं ब्रह्मन् ओं ब्रह्मन् ओं ब्रह्मन्निति । ओं शिवं ओं शिवं ओं शिवमिति । तं गणेशं तं गणेशमिदं श्रेष्ठम् । ओं गणानां त्वा गणपतिः । सप्रियाणां त्वा प्रियपतिः । सनिधीनां त्वा निधिपतिः । ओं तत्पुरुषाय विद्महे वक्रतुण्डाय धीमहि । तन्नो दन्ती प्रचोदयात् । ओं तद्गणेशः । ओं सद्गणेशः । ओं परं गणेशः । ओं ब्रह्म गणेशः । गणनाकारो नादः । एतत्सर्वो नादः । सर्वाकारो नादः । एतदाकारो नादः । महान्नादः । स गणेशो महान् भवति । सोऽणुर्भवति । स वन्द्यो भवति । स मुख्यो भवति । स पूज्यो भवति । रूपवान् भवति । अरूपवान् भावति । द्वैतो भवति । अद्वैतो भवति । स्थावरस्वरूपवान् भवति । जङ्गमस्वरूपवान् भवति । सचेतनविचेतनो भवति । सर्वं भवति । स गणेशोऽव्यक्तो योऽणुर्यः श्रेष्ठः स वै वेगवत्तरः । अह्रस्वाह्रस्वश्च । अतिह्रस्वातिह्रस्वातिह्रस्वश्च । अस्थूलास्थूलास्थूलश्च । ओं न वायुर्नाग्निर्नाकाशो नापः पृथिवी न च । न दृश्यं न दृश्यं न दृश्यम् । न शीतं नोष्णं न वर्षं च । न पीतं न पीतं न पीतम् । न श्वेतं न श्वेतं न श्वेतम् । न रक्तं न रक्तं न रक्तं । न कृष्णं न कृष्णं न कृष्णम् । न रूपं न नाम न गुणम् । न प्राप्यं गणेशं मन्यन्ते । स शुद्धः स शुद्धः स शुद्धो गणेशः । स ब्रह्म स ब्रह्म स ब्रह्म गणेशः । स शिवः स शिवः स शिवो गणेशः । इन्द्रो गणेशो विष्णुर्गणेशः सूर्यो गणेश एतत्सर्वं गणेशः । स निर्गुणः स निरहङ्कारः स निर्विकल्पः स निरीहः स निराकार आनन्दरूपस्तेजोरूपमनिर्वाच्यमप्रमेयः पुरातनो गणेशो निगद्यते । स आद्यः सोऽक्षरः सोऽनन्तः सोऽव्ययो महान्पुरुषः । तच्छुद्धं तच्छबलं ततः प्रकृतिमहत्तत्त्वानि जायन्ते । ततश्चाहङ्कारादि पञ्चतन्मात्राणि जायन्ते । ततः पृथ्व्यप्तेजोवाय्वाकाश पञ्चमहद्भूतानि जायन्ते । पृथिव्या ओषधय ओषधीभ्योऽन्नमन्नाद्रेतस्ततः पुरुषस्ततः सर्वं ततः सर्वं ततः सर्वं ततः सर्वं जगत् । सर्वाणि भूतानि जायन्ते । देवा नु जायन्ते । ततश्च जीवन्ति । देवा नु जीवन्ति । यज्ञा नु जीवन्ति । सर्वं जीवति । स गणेश आत्मा विज्ञेयः । इत्युपनिषत् । य एवं वेद स मुख्यो भवतीति याज्ञवल्क्य इति याज्ञवल्क्य इति ॥
इति गणेशोत्तरतापिन्युपनिषत्सु द्वितीयोपनिषत् ॥ २ ॥
ओं ॥ गणेशो वै ब्रह्म तद्विद्यात् । यदिदं किञ्च सर्वं भूतं भव्यं जायमानं च तत्सर्वमित्याचक्षते । अस्मान्नातः परं किञ्चित् । यो वै वेद स वेद ब्रह्म ब्रह्मैवोपाप्नोति । तत्सर्वमित्याचक्षते । ब्रह्मविष्ण्वादिगणानामीशभूतमित्याह तद्गणेश इति । तत्परमित्याह यमेते नाप्नुवन्ति पृथिवी सुवर्चा युवतिः सजोषाः । यद्वै वाङ् नाक्रामति मनसा सह नाग्निर्न पृथ्वी न तेजो न वायुर्न व्योम न जलमित्याह । नेन्द्रियं न शरीरं न नाम न रूपम् । न शुक्लं न रक्तं न पीतं न कृष्णमिति । न जाग्रन्न स्वप्नो न सुषुप्तिर्न वै तुरीया । तच्छुद्धमप्राप्यमप्राप्यं च । अज्ञेयं चाज्ञेयं च । विकल्पासहिष्णु तत्सशक्तिकं गजवक्त्रं गजाकारं जगदेवावरुन्धे । दिवमनन्तशीर्षैर्दिशमनन्तकरैर्व्योमानन्त-जठरैर्महीमनन्तपादैः स्वतेजसा बाह्यान्तरीयान्व्याप्य तिष्ठतीत्याह । तद्वै परं ब्रह्म गणेश इत्यात्मानं मन्यन्ते । तद्वै सर्वतः पश्यति स्म न किञ्चिद्ददर्श । ततो वै सोऽहमभूत् । नैकाकिता युक्तेति गुणान्निर्ममे । नामे रजः स वै ब्रह्मा । मुखात्सत्त्वं स वै विष्णुः । नयनात्तमः स वै हरः । ब्रह्माणमुपदिशति स्म ब्रह्मन् कुरु सृष्टिम् । ब्रह्मोवाच नाहं वेद्मि । गणेश उवाच मद्देहे ब्रह्माण्डान्तर्गतं विलोकय तथाविधामेव कुरु सृष्टिम् । अथ ब्रह्मा जन्मद्वारेण ब्रह्माण्डान्तर्गतं विलोकयति स्म । समुद्रान् सरितः पर्वतान् वनानि महीं दिवं पातालं च नरान् पशून्मृगान्नागान् हयान् गोव्रजान् सूर्याचन्द्रमसो नक्षत्राण्यग्नीन् वायून्दिशस्ततो वै सृष्टिमचीकरत् । ततश्चात्मानमिति मन्यते स्म । न वै मत्तः परं किञ्चिदहमेव सर्वस्येश इति यावद्वदति तावत्क्रूरा अजायेरन् । महद्देहा जिह्वया भुवं लिहाना दंष्ट्राव्याप्ताकाशा महच्छब्दा ब्रह्माणं हन्तुमुद्युक्ताः । तान्दृष्ट्वाबिभ्यत्तत्संस्मार । ततश्चाग्रे कोटिसूर्यप्रतीकाशमानन्दरूपं गजवक्त्रं विलोकयति स्म । तुष्टावाथ गणेश्वरम् । त्वं निर्माता क्ष्माभृतां सरितां सागराणां स्थावराणां जङ्गमानां च । त्वत्तः परतरं किञ्चिन्नैवास्ति जगतः प्रभो । कर्ता सर्वस्य विश्वस्य पातसंहारकारकः ।
भवानिदं जगत्सर्वं व्याप्यैव परितिष्ठति ॥ इति स्तुत्वा ब्रह्माणं तदुवाच ब्रह्मंस्तपस्व तपस्वेत्युक्त्वाऽन्तर्हिते तस्मिन् ब्रह्मा तपश्चचार । कियत्स्वतीतेष्वनेहःसु तपसि स्थिते ब्रह्मणि पुरो भूत्वोवाच । प्रसन्नोऽहं प्रसन्नोऽहं वरान् वरय । श्रुत्वैवं वचोन्मील्य नयने यावत्पुरः पश्यति तावद्गणेशं ददर्श । स्तौति स्म । त्वं ब्रह्मा त्वं विष्णुस्त्वं हरस्त्वं प्रजापतिस्त्वमिन्द्रस्त्वं सूर्यस्त्वं सोमस्त्वं गणेशः । त्वया व्याप्तं चराचरं त्वदृते न हि किञ्चन । ततश्च गणेश उवाच । त्वं चाहं च न वै भिन्नौ कुरु सृष्टिं प्रजापते । शक्तिं गृहाण मद्दत्तां जगत्सर्जनकर्मणि ॥ ततो वै गृहीतायां शस्त्वा ब्रह्मणः सृष्टिरजायत । ब्राह्मणो वै मुखाज्जज्ञे बाह्वोः क्षत्रमूर्वोर्वैश्यः पद्भ्यां शूद्रश्चक्षुषो वै सूर्यो मनश्चन्द्रमा अग्निर्वै मुखात्प्राणाद्वायुर्नाभेर्व्योम शीर्ष्णो द्यौः पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात् । तथा लोकानकल्पयन्निति । ततो वै सत्त्वमुवाच त्वं वै विष्णुः पाहि पाहि जगत्सर्वम् । विष्णुरुवाच न मे शक्तिः । सोवाच गृहाणेमां विद्याम् । ततो वै सत्त्वं तामादाय जगत्पाति स्म । हरमुवाच कुरु हर संहारम् । जगद्धरणाद्धरो भव । हरश्चात्मानमित्यवैति स्म न वै मत्परं किञ्चिद्विश्वस्यादिरहं हर इति गर्वं दधौ यावत्तावद्व्याप्तं व्योम गजवक्त्रैर्महच्छब्दैर्हरं हर्तुमुद्युक्तैः । हरो वै विलोक्य रुदति स्म । रोदनाद्रुद्रसंज्ञः । ततस्तं पुरुषं स्मृत्वा तुष्टाव त्वं ब्रह्मा त्वं कर्ता त्वं प्रधानं त्वं लोकान् सृजसि रक्षसि हरसि ।
विश्वाधारस्त्वमनाधारोऽनाधेयोऽनिर्देश्योऽप्रतर्क्यो व्याप्येदं सर्वं तिष्ठसीति स्तवनाद्विनायकं ददर्श । ततश्च तं ननाम । गणेश उवाच कुरु हर हरणम् । तद्वै संहर्ताऽभूद्रुद्रः । य एवं वेद स गणेशो भवति । इत्युपनिषत् ॥
इति गणेशोत्तरतापिन्युपनिषत्सु तृतीयोपनिषत् ॥ ३ ॥
ओं ॥ गणेशो वै सदजायत तद्वै परं ब्रह्म । तद्विदाप्नोति परम् । तदेषाभ्युक्ता यदनादिभूतं यदनन्तरूपं यद्विज्ञानरूपं यद्देवाः सर्वे ब्रह्म ज्येष्ठमुपासते न वै कार्यं करणं न तत्समश्चाधिकश्च दृश्यः । सूर्योऽस्माद्भीत उदेति । वातोऽस्माद्भीतः पवते । अग्निर्वै भीतस्तिष्ठति । तच्चित्स्वरूपं निर्विकारमद्वैतं च । तन्मायाशबलमजनीत्याह । अनेन यथा तमस्ततश्चोमिति ध्वनिरभूत् । स वै गजाकारः । अनिर्वचनीया सैव माया जगद्बीजमित्याह । सैव प्रकृतिरिति गणेश इति प्रधानमिति च मायाशबलमिति च । एतस्माद्वै महत्तत्त्वमजायत । ततः कराग्रेणाहङ्कारं सृष्टवान् । स वै त्रिविधः सात्त्विको राजसस्तामसश्चेति । सात्त्विकी ज्ञानशक्तिः । राजसी क्रियाशक्तिः । तामसी द्रव्यशक्तिः । तामस्याः पञ्चतन्मात्रा अजायन्त पञ्चभूतान्यजायन्त । राजस्याः पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि पञ्च वायवश्चाजायन्त । सात्त्विक्या दिशो वायुः सूर्यो वरुणोऽश्विनाविति ज्ञानेन्द्रियदेवता अग्निरिन्द्रो विष्णुः प्रजापतिर्मित्र इति कर्मेन्द्रियदेवताः । इदमादिपुरुषरूपम् । परमात्मनः सूक्ष्मशरीरमिदमेवोच्यते । अथ द्वितीयम् । पञ्चतन्मात्राः पञ्चसूक्ष्मभूतान्युपादाय पञ्चीकरणे कृते पञ्चमहाभूतान्यजायन्त ।
अवशिष्टानां पञ्चपञ्चाशानां कल्पारंभसमये भूतविभागे चैतन्यप्रवेशादहमित्यभिमानः । तस्मादादिगणेशो भवानुच्यते । ततो वै भूतेभ्यश्चतुर्दश लोका अजायेरन् । तदन्तर्गतजीवराशयः स्थूलशरीरैः सह विराडित्युच्यते । इति द्वितीयम् । राजसो ब्रह्मा सात्त्विको विष्णुस्तामसो वै हरः । त्रयं मिलित्वा परस्परमुवाच अहमेव सर्वस्येश इति । ततो वै परस्परमसहमानाश्चोर्ध्वं जग्मुः । तत्र न किञ्चिद्ददृशुः । ततश्चाधःप्रदेशे दशदिक्षु भ्रमन्तो न किञ्चित्पश्यन्ति स्म । ततो वै ध्यानस्थिता अभूवन् । ततश्च हृद्देशे महान्तं पुरुषं गजवक्त्रमसंख्यशीर्षमसंख्यपादमनन्तकरं तेजसा व्याप्ताखिललोकं ब्रह्ममूर्धानं दिक्श्रवणं ब्रह्माण्डगण्डं चिद्व्योमतालुकं सत्यजननं च जगदुत्पत्त्यपायोन्मेषनिमेषं सोमार्काग्निनेत्रं पर्वतेशरदं पुण्यापुण्योष्ठं ग्रहोडुदशनं भारतीजिह्वं शक्रघ्राणं कुलगोत्रांसं सोमेन कण्ठं हरशिरोरुहं सरिन्नदभुजमुरगाङ्गुलिकमृक्षनखं श्रीहृत्कामाकाशनाभिकं सागरोदरं महीकटिदेशं सृष्टिलिङ्गकं पर्वतेशोरुं दस्रजानुकं जठरान्तःस्थितयक्षगन्धर्वरक्षःकिन्नरमानुषं पातालजंघकं मुनिचरणं कालाङ्गुष्ठकं तारकाजाललाङ्गुलं दृष्ट्वा स्तुवन्ति स्म । यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते यतोऽग्निः पृथिव्यप्तेजो वायुर्यत्कराग्राद्ब्रह्मविष्णुरुद्रा अजायन्त यतो वै समुद्राः सरितः पर्वताश्च यतो वै चराचरमिति स्तवनात्प्रसन्नो भूत्वोवाचाऽहं सर्वस्येशो मत्तः सर्वाणि भूतानि मत्तः सर्वं चराचरं भवन्तो वै न मद्भिन्ना गुणा मे वै न संशयः । गुणेशं मां हृदि सञ्चिन्त्य राजस त्वं जगत्कुरु सात्त्विक त्वं पालय तामस त्वं हरेत्युक्त्वान्तर्हितः । स वै गणेशः । सर्वात्मा विज्ञेयः सर्वदेवात्मा वै स एकः । य एवं वेद स गणेशो भवति । इत्युपनिषत् ।
इति गणेशोत्तरतापिन्युपनिषत्सु चतुर्थोपनिषत् ॥ ४ ॥
ओं ॥ देवा ह वै रुद्रमब्रुवन् कथमेतस्योपासनम् । स होवाच रुद्रो गणको निचृद्गायत्री श्रीगणपतेरेनं मन्त्रराजमन्योन्याभावात्प्रणवस्वरूपस्यास्य परमात्मनोऽङ्गानि जानीते स जानाति सोऽमृतत्वं च गच्छति । योऽधीते स सर्वं तरति । य एनं मन्त्रराजं गणपतेः सर्वदं नित्यं जपति सोऽग्निं स्तंभयति स उदकं स्तंभयति स वायुं स्तंभयति स सूर्यं स्तंभयति स सर्वान्देवान् स्तंभयति स विषं स्तंभयति स सर्वोपद्रवान् स्तंभयति । इत्युपनिषत् । य एनं मन्त्रराजं नित्यमधीते स विघ्नानाकर्षयति देवान्यक्षान् रोगान् ग्रहान्मनुष्यान् सर्वानाकर्षयति । स भूर्लोकं जयति स भुवर्लोकं जयति स स्वर्लोकं स महर्लोकं स जनोलोकं स तपोलोकं स सत्यलोकं स सप्तलोकं स सर्वलोकं जयति । सोऽग्निष्टोमेन यजते सोऽत्यग्निष्टोमेन स उक्थ्येन स षोडशीयेन स वाजपेयेन सोऽतिरात्रेण सोऽप्तोर्यामेण स सर्वैः क्रतुभिर्यजते । य एनं मन्त्रराजं वैघ्नराजं नित्यमधीते स ऋचोऽधीते स यजूंष्यधीते स सामान्यधीते सोऽथर्वणमधीते सोऽङ्गिरसमधीते स शाखा अधीते स पुराणान्यधीते स कल्पानधीते स गाथा अधीते स नाराशंसीरधीते स प्रणवमधीते । य एनं मन्त्रराजं गाणेशं वेद स सर्वं वेद स सर्वं वेद । स वेदसमः स मुनिसमः स नागसमः स सूर्यसमः सोऽग्निसम इति । उपनीतैकाधिकशतं गृहस्थैकाधिकशतं वानप्रस्थकाधिकशतं रुद्रजापकसमम् । यतीनामेकाधिकशतमथर्वशिरःशिखाध्यापकसमम् ।
रुद्रजापकैकाधिकशतमथर्वशिरःशिखाध्यापकैकाधिकशतं गाणेशतापनीयोपनिषदध्यापकसमम् । मन्त्रराजजापकस्य यत्र रविसोमौ न तपतो यत्र वायुर्नक्षत्राणि न वाति भान्ति यत्राग्निर्मृत्युर्न दहति प्रविशति यत्र मोहो न दुःखं सदानन्दं परानन्दं समं शाश्वतं सदाशिवं परं ब्रह्मादिवन्दितं योगिध्येयं परमं पदं चिन्मात्रं ब्रह्मणस्पतिमेकाक्षरमेवं परमात्मानं बाह्यान्ते लब्धांशं हृदि समावेश्य किञ्चिज्जप्त्वा ततो न जपो न माला नासनं न ध्यानावाहनादि । स्वयमवतीर्णो ह्ययमात्मा ब्रह्म सोऽहमात्मा चतुष्पात् । बहिःप्रज्ञः प्रविविक्तभुक् तैजसः । यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति तत्सुषुप्तम् । तत्रैकीभूतः प्रज्ञानघन एवानन्दभुक् चेतोमुखः प्राज्ञः । एष सर्वेश्वरः सर्वान्तर्यामी एष योनिः सर्वभूतानाम् । न बहिःप्रज्ञं नान्तःप्रज्ञं नोभयतःप्रज्ञं न प्रज्ञानघनमव्यपदेश्यमव्यवहार्यमग्राह्यमलक्षणमचिन्त्यमैकात्म्यप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शिवमद्वैतमेवं चतुष्पादं ध्यायन् स एवात्मा भवति । स आत्मा विज्ञेयः सदोज्ज्वलोऽविद्यातत्कार्यहीनः स्वात्मबन्धरहितो द्वैतरहितो निरस्ताविद्यातमोमोहाहङ्कारप्रधानमहमेव सर्वमिति संभाव्य विघ्नराजब्रह्मण्यमृते तेजोमये परंज्योतिर्मये सदानन्दमये स्वप्रकाशे सदोदिते नित्ये शुद्धे मुक्ते ज्ञेश्वरे परे ब्रह्मणि रमते रमते रमते रमते । य एवं गणेशतापनीयोपनिषदं वेद स संसारं तरति घोरं तरति दुःखं तरति विघ्नांस्तरति महोपसर्गं तरति । आनन्दो भवति स नित्यो भवति स शुद्धो भवति स मुक्तो भवति स स्वप्रकाशो भवति स ईश्वरो भवति स मुख्यो भवति स वैश्वानरो भवति स तैजसो भवति स प्राज्ञो भवति स साक्षी भवति स एव भवति स सर्वो भवति स सर्वो भवतीति । इत्युपनिषत् । ओं स ह नाववतु ॥
इति गणेशोत्तरतापिन्युपनिषत्सु पञ्चमोपनिषत् ॥ ५ ॥
ओं ॥ अथोवाच भगवती गौरी ह वै रुद्रमेतस्य मन्त्रराजस्यानुष्ठानविधिं मे ब्रूहीति । स होवाच रुद्रो विधिं लब्धांशं गुरुदेवतयोरालभ्य मनसा पुष्पं निवेद्योपक्रम्य भूतोत्सारणमासनबन्धाद्यात्मरक्षासुनियमभूतशुद्धि-प्राणस्थापनप्रणवावर्तन-मातृपूजनान्तर्मातृकान्तर्यागादि सम्पाद्यात्र केचन समन्त्रं मूलवैदिककल्पैरुपक्रमं ग्रहणसमर्पणनिवेदनानि बाह्येऽन्यथेति महार्घ्यं शङ्खं त्रिपाद्योर्गन्धादिना पूजितयोः स्थाप्य पात्रासादनं दक्षिणोपक्रमेण पाद्यार्घ्याचमनमधुपर्क-पुनराचमननिवेदनपात्राणि संस्थासु यथोपदिष्टं चतुर्थ्योः पर्वणि संस्थासु यथाविधि स्थाप्य निवेदने प्रक्षालनमेव ततोऽर्वाक् पञ्चामृतपात्राणि रिक्तं च मूलेनालभ्य निवेदिन्यार्घ्योदकेनात्मानं पात्राणि संभारं च प्रोक्ष्य पात्रातिरिक्तानि महार्घ्योदकेन सर्वनिवेदनं करशुद्धिं मूलासुनियमं यथोक्तर्षिच्छन्दोदैवतं स्मृत्वा विनियोगश्च नित्ये पूजाङ्गो जपो जपाङ्गा पूजा जप इत्यङ्गुष्ठव्यापकस्वान्ताष्टाङ्गदण्डिमुण्डिन्यासादि कृत्वा मुखमवेक्ष्यात्मानं देवरूपिणं संभाव्य मूर्ध्नि पुष्पं दत्त्वा पीठं सम्पूज्यासनं दत्त्वा ऋष्यादि कृत्वा ध्यात्वा हृदयांभोजे योगिनोऽत्र जपन्ति । स्वान्तांभोजाद्देवमावाह्य मुद्रां दर्शयित्वा देवस्य सकलीकरणाङ्गुष्ठहृदयार्पिन्या स्वान्ते मुद्रां निवेद्य पात्राणि च मूलेन दत्त्वा रिक्ते पञ्चामृतं संयोज्य तेन पञ्चवारं सकृद्वाऽभिषिच्य नित्येन संतर्प्य कल्पस्तवनादिपुरुषसूक्त-रुद्राध्यायघोषशान्त्यादिना मूलेन चाभिषिच्य सर्वपूजां निवेद्य दीपं त्रिर्भ्राम्य सव्येनाप्लाव्य महानैवेद्यपीठावरणान्युपसंहृत्य दर्शयेत् । तांबूलान्ते किञ्चिन्मूलमावर्त्य पुनर्धूपादित्रयभक्ष्यादि निवेद्य मुद्राः सर्वोपचारस्य दर्शयित्वा निवेदनमिदमासनं नमः पाद्ये एषोऽर्घ्यः स्वाहेति दक्षिणकरेऽर्घ्ये इदं स्वधेति पुरस्त्रिके मुखे नम इति स्नानेष्वेष गन्धो नमोऽक्षतेषु ओं पुष्पाणि नमः पुष्पेष्वेष धूपो दीपो नमो धूपदीपयोः समर्पयामीति नैवेद्यफलतांबूलेषु निवेदयामि नमो हिरण्ये एष पुष्पाञ्जलिर्नम इति मालायामिति परमं रहस्यमप्रकाश्यं बीजं य एवं वेद स सर्वं वेद स सर्वं वेद । वर्णार्थं लब्धांशेन मन्त्रार्थेन च पीठावरणदेवतावधानेन वा जपति स जपति । मुख्यं लब्धांशमासनं मृदुलं भुक्तरिक्तवासःकौसुंभमाञ्जिष्ठ-रक्तकंबलचित्रमृगव्याघ्राजिनं वा यथोक्तमुक्तान्यतरै-रासनान्तरयोजनास्फटिककमल-भद्राक्षमणिमुक्ताप्रवालरुद्राक्ष-
कुशग्रन्थिषु वा जपति स जपति । कुशमयी नित्याक्षालनं चन्दनालेपो धूपेनाभिमन्त्र्य पृथगभिमन्त्रणं सद्योजातैः पञ्चभिः प्राणस्थापनजीवनतर्पणगुप्तानि च स्वमूले गुह्यं वामेन स्पृशेन्न दर्शयेत् । एवं श्रावणे पवित्रेण मधौ दमनेन जपमालया महानवम्यां तापस्यां चतुर्थ्यां तिललड्डुकैः सप्तम्यां शीतलचन्दनेन शिवरात्र्यां बिल्वदलमालयाऽन्यस्मिन्पर्वणि महत्यार्चयन्ति तेऽर्चयन्ति । मोदकपृथुकलाजसक्तुरंभाफलेक्षुनारीकेलापूपानन्यानि च यथोपदिष्टमाहुतिभिर्जुहोति । जपश्च प्राक्प्रवणे होमोऽन्यथोपास्यः । एवं यः करोति सोऽमृतत्वं विन्दति स प्रतिष्ठां प्राप्नोति मुक्तिं विन्दति भुक्तिं भुनक्ति वाचं वदति यशो लभते । इदं रहस्यं यो जानाति स जानाति योऽधीते सोऽधीते स आनन्दो भवति स नित्यो भवति स विशुद्धो भवति स मुक्तो भवति स प्रकाशो भवति स दयावान्भवति ज्ञानवान्भवत्यानन्दवान्भवति विज्ञानवान्भवति विज्ञानानन्दो भवति सोऽमृतत्वं भवत्यमृतत्वं भवतीति । ओं सह नाववत्विति शान्तिः ॥
इति गणेशोत्तरतापिन्युपनिषत्सु षष्ठोपनिषत् ॥ ६ ॥
इत्याथर्वणीया गणेशतापिन्युपनिषत्समाप्ता ।
Shri Ganesh Tapini Upanishad – gaṇēśatāpinyupaniṣat
|| atha gaṇēśapūrvatāpinyupaniṣat ||
gaṇēśaṁ pramathādhīśaṁ nirguṇaṁ saguṇaṁ vibhum |
yōginō yatpadaṁ yānti taṁ gaurīnandanaṁ bhajē ||
ōṁ namō varadāya vighnahartrē || athātō brahmōpaniṣadaṁ vyākhyāsyāmaḥ | brahmā dēvānāṁ savituḥ kavīnāmr̥ṣirviprāṇāṁ mahiṣō mr̥gāṇām | dhātā vasūnāṁ surabhiḥ sr̥jānāṁ namō brahmaṇē:’tharvaputrāya mīḍhuṣē || dhātā dēvānāṁ prathamaṁ hi cētō manō vanānīva manasā:’kalpayadyaḥ | namō brahmaṇē brahmaputrāya tubhyaṁ jyēṣṭhāyātharvaputrāya dhanvinē || 1 ||
ōṁ prajāpatiḥ prajā asr̥jata | tāḥ sr̥ṣṭā abruvan kathamannādyā abhavanniti | sa trēdhā vyabhajadbhūrbhuvaḥsvariti | sa tapō:’tapyata | sa brahmā sa viṣṇuḥ sa śivaḥ sa prajāpatiḥ sēndraḥ sō:’gniḥ samabhavat | sa tūṣṇīṁ manasā dhyāyan kathamimē:’nnādyāḥ syuriti | sō:’paśyadātmanā:’:’tmānaṁ gajarūpadharaṁ dēvaṁ śaśivarṇaṁ caturbhujaṁ yatō vā imāni bhūtāni jāyantē yatō vāyanti yatraiva yanti ca | tadētadakṣaraṁ paraṁ brahma | ētasmājjāyatē prāṇō manaḥ sarvēndriyāṇi ca | khaṁ vāyurāpō jyōtiḥ pr̥thivī viśvasya dhāriṇī | puruṣa ēvēdaṁ viśvaṁ tapō brahma parāmr̥tamiti || 2 ||
sō:’stuvata namō brahmaṇē namō brāhmaṇēbhyō namō vēdēbhyō nama r̥ṣibhyō namaḥ kulyēbhyaḥ prakulyēbhyō namaḥ savitrē prasavitrē namō bhōjyāya prakr̥ṣṭāya kapardinē cakrāya cakradharāyānnāyānnapatayē śivāya sadāśivāya turyāya turīyāya bhūrbhuvaḥsvaḥpatē rāyaspatē vājipatē gōpatē r̥gyajuḥsāmātharvāṅgiraḥpatē namō brahmaputrāyēti || 3 ||
sō:’bravīdvaradō:’smyahamiti | sa prajāpatirabravītkathamimē:’nnādyāḥ syuriti | sa hōvāca brahmaputrastapastēpē siddhakṣētrē mahāyaśāḥ | sa sarvasya vaktā sarvasya jñātāsīti | sa hōvāca tapasyantaṁ siddhāraṇyē bhr̥guputraṁ pr̥cchadhvamiti | tē pratyāyayuḥ | sa hōvāca kimētaditi | tē hōcuḥ kathaṁ vayamannādyā bhavāma iti | sa tūṣṇīṁ manasā dhyāyan kathamimē:’nnādyāḥ syuriti | sa ētamānuṣṭubhaṁ mantrarājamapaśyat | yadidaṁ kiñca sarvamasr̥jata | tasmātsarvānuṣṭubhamityācakṣatē yadidaṁ kiñca | anuṣṭubhā vā imāni bhūtāni jāyantē | anuṣṭubhā jātāni jīvantyanuṣṭubhaṁ prayantyabhisaṁviśanti | tasyaiṣā bhavati anuṣṭupprathamā bhavatyanuṣṭubuttamā bhavati | vāgvā anuṣṭubvācaiva prayanti vācaivōdyanti | paramā vā ēṣā chandasāṁ yadanuṣṭup | sarvamanuṣṭup | ētaṁ mantrarājaṁ yaḥ paśyati sa paśyati | sa bhuktiṁ muktiṁ ca vindati | tēna sarvajñānaṁ bhavati | tadētannidarśanaṁ bhavati ; ēkō dēvaḥ prāpakō yō vasūnāṁ śriyā juṣṭaḥ sarvatōbhadra ēṣaḥ | māyādēvō balagahanō brahmārātīstaṁ dēvamīḍē dakṣiṇāsyam || ā tū na indra kṣumantaṁ citraṁ grābhaṁ saṅgr̥bhāya | mahāhastī dakṣiṇēna || iti sahasrakr̥tvastuṣṭāva || 4 ||
athāpaśyanmahādēvaṁ śriyā juṣṭaṁ madōtkaṭam | sanakādimahāyōgivēdavidbhirupāsitam || druhiṇādimadēvēśaṣaṭpadālivirājitam | lasatkarṇaṁ mahādēvaṁ gajarūpadharaṁ śivam || sa hōvāca varadō:’smīti | sa tūṣṇīṁ manasā vavrē | sa tathēti hōvāca | tadēṣa ślōkaḥ ; sa saṁstutō daivatadēvasūnuḥ sutaṁ bhr̥gōrvākyamuvāca tuṣṭaḥ | avēhi māṁ bhārgava vakratuṇḍamanāthanāthaṁ triguṇātmakaṁ śivam ||
atha tasya ṣaḍaṅgāni prādurbabhūvuḥ | sa hōvāca japadhvamānuṣṭubhaṁ mantrarāja ṣaṭpadaṁ saṣaḍakṣaram | iti yō japati sa bhūtimān bhavatīti yūyamannādyā bhavēyuriti | tadētannidarśanam ; gaṇānāṁ tvā gaṇanāthaṁ surēndraṁ kaviṁ kavīnāmatimēdhavigraham | jyēṣṭharājaṁ vr̥ṣabhaṁ kētumēkaṁ sā naḥ śr̥ṇvannūtibhiḥ sīda śāśvat || 5 ||
tē hōcuḥ kathamānuṣṭubhaṁ mantrarājamabhijānīma iti | sa ētamānuṣṭubhaṁ ṣaṭpadaṁ mantrarāja kathayāñcakrē | sa sāma bhavati | r̥gvai gāyatrī yajuruṣṇiganuṣṭup sāma | sa ādityō bhavati | r̥gvai vasuryajū rudrāḥ sāmādityā iti | sa ṣaṭpadō bhavati | sāma vai ṣaṭpadaḥ | sasāgarāṁ saptadvīpāṁ saparvatāṁ vasundharāṁ tatsāmnaḥ prathamaṁ pādaṁ jānīyādrāyaspōṣasya dātēti | tēna saptadvīpādhipō bhavati bhūḥpatitvaṁ ca gacchati | yakṣagandharvāpsarōgaṇasēvitamantarikṣaṁ dvitīyaṁ pādaṁ jānīyānnidhidātēti | tēna dhanadādikāṣṭhāpatirbhavati bhuvaḥpatitvaṁ ca gacchati | vasurudrādityaiḥ sarvairdēvaiḥ sēvitaṁ divaṁ tatsāmnastr̥tīyaṁ pādaṁ jānīyādannadō mata iti | tēna dēvādhipatyaṁ svaḥpatitvaṁ ca gacchati | r̥gyajuḥsāmātharvāṅgirōgaṇasēvitaṁ brahmalōkaṁ turyaṁ pādaṁ jānīyādrakṣōhaṇa iti | tēna dēvādhipatyaṁ brahmādhipatyaṁ ca gacchati | vāsudēvādicaturvyūhasēvitaṁ viṣṇulōkaṁ tatsāmnaḥ pañcamaṁ pādaṁ jānīyādbalagahana iti | tēna sarvadēvādhipatyaṁ viṣṇulōkādhipatyaṁ ca gacchati | brahmasvarūpaṁ nirañjanaṁ paramavyōmnikaṁ tatsāmnaḥ ṣaṣṭhaṁ pādaṁ jānīyāt | tēna vakratuṇḍāya humiti yō jānīyātsō:’mr̥tatvaṁ ca gacchati | satyalōkādhipatyaṁ ca gacchati || 6 ||
r̥gyajuḥsāmātharvāścatvāraḥ pādā bhavanti | rāyaspōṣasya dātā cēti prathamaḥ pādō bhavati r̥gvai prathamaḥ pādaḥ | nidhidātā:’nnadō mata iti dvitīyaḥ pādaḥ yajurvai dvitīyaḥ pādaḥ | rakṣōhaṇō vō balagahana iti tr̥tīyaḥ pādaḥ sāma vai tr̥tīyaḥ pādaḥ | vakratuṇḍāya humiti caturthaḥ pādaḥ atharvaścaturthaḥ pādō:’tharvaścaturthaḥ pāda iti || 7 ||
iti gaṇēśapūrvatāpinyupaniṣatsu prathamōpaniṣat || 1 ||
sa hōvāca prajāpatiragnirvai vēdā idaṁ sarvaṁ viśvāni bhūtāni virāṭ svarāṭ samrāṭ tatsāmnaḥ prathamaṁ pādaṁ jānīyāt | r̥gyajuḥsāmātharvarūpaḥ sūryō:’ntarādityē hiraṇmayaḥ puruṣastatsāmnō dvitīyaṁ pādaṁ jānīyāt | ya ōṣadhīnāṁ prabhavitā tārāpatiḥ sōmastatsāmnastr̥tīyaṁ pādaṁ jānīyāt | yō brahmā tatsāmnaścaturthaṁ pādaṁ jānīyāt | yō haristatsāmnaḥ pañcamaṁ pādaṁ jānīyāt | yaḥ śivaḥ sa paraṁ brahma tatsāmnō:’ntyaṁ pādaṁ jānīyāt | yō jānītē sō:’mr̥tatvaṁ ca gacchati paraṁ brahmaiva bhavati | tasmādidamānuṣṭubhaṁ sāma yatra kvacinnācaṣṭē | yadi dātumapēkṣatē putrāya śuśrūṣavē dāsyatyanyasmai śiṣyāya vēti || 1 ||
tasya hi ṣaḍaṅgāni bhavanti ; ōṁ hr̥dayāya namaḥ, śirasē svāhā, śikhāyai vaṣaṭ, kavacāya hum | nētratrayāya vauṣaṭ, astrāya phaḍiti prathamaṁ prathamēna dvitīyaṁ dvitīyēna tr̥tīyaṁ tr̥tīyēna caturthaṁ caturthēna pañcamaṁ pañcamēna ṣaṣṭhaṁ ṣaṣṭhēna pratyakṣaramubhayatō māyā lakṣmīśca bhavati | māyā vā ēṣā vaināyakī sarvamidaṁ sr̥jati sarvamidaṁ rakṣati sarvamidaṁ saṁharati tasmānmāyāmētāṁ śaktiṁ vēda | sa mr̥tyuṁ jayati | sa pāpmānaṁ tarati | sa mahatīṁ śriyamaśnutē | sō:’bhivādī ṣaṭkarmasaṁsiddhō bhavatyamr̥tatvaṁ ca gacchati | mīmāṁsantē brahmavādinō hrasvā vā dīrghā vā plutā vēti | yadi hrasvā bhavati sarvapāpmānaṁ taratyamr̥tatvaṁ ca gacchati | yadi dīrghā bhavati mahatīṁ śriyamāpnuyādamr̥tatvaṁ ca gacchati | yadi plutā bhavati jñānavān bhavatyamr̥tatvaṁ ca gacchati | tadētadr̥ṣiṇōktaṁ nidarśanam ; sa īṁ pāhi ya r̥jīṣī tarudraḥ sa śriyaṁ lakṣmīmaupalāṁbikāṁ gām | ṣaṣṭhīṁ ca yāmindrasēnētyuta āhustāṁ vidyāṁ brahmayōnisvarūpām || tāmihāyuṣē śaraṇaṁ prapadyē | kṣīrōdārṇavaśāyinaṁ kalpadrumādhaḥsthitaṁ varadaṁ vyōmarūpiṇaṁ pracaṇḍadaṇḍadōrdaṇḍaṁ vakratuṇḍasvarūpiṇaṁ pārśvādhaḥsthitakāmadhēnuṁ śivōmātanayaṁ vibhum | rukmāṁbaranibhākāśaṁ raktavarṇaṁ caturbhujam | kapardinaṁ śivaṁ śāntaṁ bhaktānāmabhayapradam ||
unnataprapadāṅguṣṭhaṁ gūḍhagulphaṁ sapārṣṇikam | pīnajaṅghaṁ gūḍhajānuṁ sthūlōruṁ prōnnamatkaṭim ||
nimnanābhiṁ kaṁbukaṇṭhaṁ laṁbōṣṭhaṁ laṁbanāsikam | siddhibuddhyubhayāśliṣṭaṁ prasannavadanāṁbujam ||
iti saṁsargaḥ || 2 ||
atha chandōdaivatam | anuṣṭupchandō bhavati dvātriṁśadakṣarānuṣṭuba bhavati | anuṣṭubhā sarvamidaṁ sr̥ṣṭamanuṣṭubhā sarvamupasaṁhr̥tam | śivōmāyutaḥ paramātmā varadō dēvatā | tē hōcuḥ kathaṁ śivōmāyuta iti | sa hōvāca bhr̥guputraḥ prakr̥tipuruṣamayō hi sa dhanada iti prakr̥tirmāyā puruṣaḥ śiva iti | sō:’yaṁ viśvātmā dēvatēti | tadētannidarśanam ; indrō māyābhiḥ puruhūta īḍē śarvō viśvaṁ māyayā sviddadhāra | sō:’jaḥ śētē māyayā svidguhāyāṁ viśvaṁ nyastaṁ viṣṇurēkō vijajñē || tadētanmāyā haṁsamayī dēvānām ||
sarvēṣāṁ vā ētadbhūtānāmākāśaḥ parāyaṇam | sarvāṇi ha vā imāni bhūtānyākāśādēva jāyantē jātāni jīvantyākāśaṁ prayantyabhisaṁviśanti | tasmādākāśabījaṁ śivō vidyāt | tadētannidarśanam ; haṁsaḥ śuciṣadvasurantarikṣasaddhōtā vēdiṣadatithirdurōṇasat | nr̥ṣadvarasadr̥tasadvyōmasadabjā gōjā r̥tajā adrijā r̥taṁ br̥haditi || 3 ||
athādhiṣṭhānam ; madhyē binduṁ trikōṇaṁ tadanu r̥tugaṇaṁ vasudalaṁ dvādaśāraṁ ṣōḍaśakarṇikēti | madhyē bījātmakaṁ dēvaṁ yajēt | vāmadakṣiṇē siddhirbuddhiḥ | agrē kāmadughā ṣaṭkōṇē sumukhādayaḥ ṣaḍvināyakāḥ | vasudalē vakratuṇḍādyaṣṭavināyakāḥ | dvādaśārē baṭukō vāmanō mahādaśakamahōdarau subhadrō mālī varō rāma umā śivaḥ skandō nandī | tadbāhyē:’ṇimādisiddhayaḥ | ṣōḍaśārē dikpālāḥ sāyudhā iti || 4 ||
atha prasāraḥ ; ya ētēna caturthīṣu pakṣayōrubhayōrapi | lakṣaṁ juhuyādapūpānāṁ tatkṣaṇāddhanadō bhavēt || siddhaudanaṁ trimāsaṁ tu juhvadagnāvananyadhīḥ | tāvajjuhvatpr̥thukānhi sākṣādvaiśravaṇō bhavēt || uccāṭayēdvibhītaiśca mārayēdviṣavr̥kṣajaiḥ | vaśyāya paṅkajairvidvāndhanārthī mōdakairhunēt || ēvaṁ jñātvā kr̥takarmā bhavati kr̥takarmā bhavatīti || 5 ||
iti gaṇēśapūrvatāpinyupaniṣatsu dvitīyōpaniṣat || 2 ||
atha hōvāca bhr̥guputrastantraṁ vijijñāsitavyamiti | mūlē śūnyaṁ vijānīyāt | śūnyaṁ vai paraṁ brahma | tatra satāraṁ samāyaṁ sāma nyasēttrirēkhaṁ bhavati trayō hīmē lōkāstrayō hīmē vēdāḥ | r̥gvai bhūḥ sā māyā bhavati | yajurvai bhuvaḥ sa śivō bhavati | sāma vai svaḥ sa hiraṇyagarbhō bhavati | ṣaṭkōṇaṁ bhavati ṣaḍ hīmē lōkāḥ ṣaḍḍhā r̥tavō bhavanti | tatra tāramāyāramāmāraviśvēśadharaṇīkramānnyasēt | aṣṭapatraṁ bhavatyaṣṭākṣarā gāyatrī bhavati brahmagāyatrīṁ nyasēt | dvādaśapatra bhavati dvādaśādityā bhavanti tē svarā bhavanti | svarān jñātvādityalōkamaśnutē | ṣōḍaśapatraṁ bhavati ṣōḍaśakalō vai puruṣō varṇō ha vai puruṣaḥ sa lōkādhiṣṭhitō bhavatyanuṣṭub vai puruṣaḥ || 1 ||
sa hōvāca bhr̥guputra ētamānuṣṭubhaṁ mantrarājaṁ sāṅgaṁ saprasr̥tikaṁ samāyaṁ sādhiṣṭhānaṁ satantraṁ yō jānāti sa bhūtimān bhavati sō:’mr̥tatvaṁ ca gacchati sō:’mr̥tatvaṁ ca gacchatīti || 2 ||
iti gaṇēśapūrvatāpinyupaniṣatsu tr̥tīyōpaniṣat || 3 ||
ityātharvaṇīyā gaṇēśapūrvatāpinyupaniṣatsamāptā ||
|| atha gaṇēśōttaratāpinyupaniṣat ||
ōṁ || ōmityēkākṣaraṁ brahmēdaṁ sarvam | tasyōpavyākhyānam | sarvaṁ bhūtaṁ bhavyaṁ bhaviṣyaditi sarvamōṅkāra ēva | ētaccānyacca trikālātītaṁ tadapyōṅkāra ēva | sarvaṁ hyētadgaṇēśō:’yamātmā brahmēti | sō:’yamātmā catuṣpāt | jāgaritasthānō bahiḥprajñaḥ saptāṅga ēkōnaviṁśatimukhaḥ sthūlabhugvaiśvānaraḥ prathamaḥ pādaḥ | svapnasthānō:’ntaḥprajñaḥ saptāṅga ēkōnaviṁśatimukhaḥ praviviktabhuk taijasō dvitīyaḥ pādaḥ | yatra suptō na kañcana kāmaṁ kāmayatē na kañcana svapnaṁ paśyati tatsuṣuptam | suṣuptisthāna ēkībhūtaḥ prajñānaghana ēvānandabhuk cētōmukhaḥ prājñastr̥tīyaḥ pādaḥ | ēṣa sarvēśvara ēṣa sarvajña ēṣō:’ntaryāmyēṣa yōniḥ sarvasya prabhavāpyayau hi bhūtānām | nāntaḥprajñaṁ na bahiḥprajñaṁ nōbhayataḥprajñaṁ na prajñaṁ nāprajñaṁ na prajñānaghanamadr̥ṣṭa-mavyavahāryamagrāhyamalakṣaṇa-macintyamavyapadēśya-maikātmyapratyayasāraṁ prapañcōpaśamaṁ śivamadvaitaṁ caturthaṁ manyantē sa gaṇēśa ātmā vijñēyaḥ | sadōjjvalō vidyātatkāryahīnaḥ svātmabandharahitaḥ sarvadōṣarahita ānandarūpaḥ sarvādhiṣṭhānaḥ sanmātrō nirastāvidyātamōmōhamēvēti saṁbhāvyāhamōṁ tatsatparaṁ brahma vighnarājaścidātmakaḥ sō:’hamōṁ tadvināyakaṁ paraṁ jyōtī rasō:’hamityātmānamādāya manasā brahmaṇaikīkuryāt | vināyakō:’hamityētattattvataḥ pravadanti yē | na tē saṁsāriṇō nūnaṁ pramōdō vai na saṁśayaḥ || ityupaniṣat | ya ēvaṁ vēda sa mukhyō bhavatīti yājñavalkya iti yājñavalkya iti | ētadēva paraṁ dhyānamētadēva paraṁ tapaḥ | vināyakasya yajjñānaṁ pūjanaṁ bhavamōcanam || aśvamēdhasahasrāṇi vājapēyaśatāni ca | ēkasya dhyānayōgasya kalāṁ nārhanti ṣōḍaśīm ||
iti gaṇēśōttaratāpinyupaniṣatsu prathamōpaniṣat || 1 ||
ōṁ || sa viṣṇuḥ sa śivaḥ sa brahmā sēndraḥ sēnduḥ sa sūryaḥ sa vāyuḥ sō:’gniḥ sa brahmāyamātmanē sarvadēvāya ātmanē bhūtāya ātmana iti manyantē | ōṁ sō:’haṁ ōṁ sō:’haṁ ōṁ sō:’hamiti | ōṁ brahman ōṁ brahman ōṁ brahmanniti | ōṁ śivaṁ ōṁ śivaṁ ōṁ śivamiti | taṁ gaṇēśaṁ taṁ gaṇēśamidaṁ śrēṣṭham | ōṁ gaṇānāṁ tvā gaṇapatiḥ | sapriyāṇāṁ tvā priyapatiḥ | sanidhīnāṁ tvā nidhipatiḥ | ōṁ tatpuruṣāya vidmahē vakratuṇḍāya dhīmahi | tannō dantī pracōdayāt | ōṁ tadgaṇēśaḥ | ōṁ sadgaṇēśaḥ | ōṁ paraṁ gaṇēśaḥ | ōṁ brahma gaṇēśaḥ | gaṇanākārō nādaḥ | ētatsarvō nādaḥ | sarvākārō nādaḥ | ētadākārō nādaḥ | mahānnādaḥ | sa gaṇēśō mahān bhavati | sō:’ṇurbhavati | sa vandyō bhavati | sa mukhyō bhavati | sa pūjyō bhavati | rūpavān bhavati | arūpavān bhāvati | dvaitō bhavati | advaitō bhavati | sthāvarasvarūpavān bhavati | jaṅgamasvarūpavān bhavati | sacētanavicētanō bhavati | sarvaṁ bhavati | sa gaṇēśō:’vyaktō yō:’ṇuryaḥ śrēṣṭhaḥ sa vai vēgavattaraḥ | ahrasvāhrasvaśca | atihrasvātihrasvātihrasvaśca | asthūlāsthūlāsthūlaśca | ōṁ na vāyurnāgnirnākāśō nāpaḥ pr̥thivī na ca | na dr̥śyaṁ na dr̥śyaṁ na dr̥śyam | na śītaṁ nōṣṇaṁ na varṣaṁ ca | na pītaṁ na pītaṁ na pītam | na śvētaṁ na śvētaṁ na śvētam | na raktaṁ na raktaṁ na raktaṁ | na kr̥ṣṇaṁ na kr̥ṣṇaṁ na kr̥ṣṇam | na rūpaṁ na nāma na guṇam | na prāpyaṁ gaṇēśaṁ manyantē | sa śuddhaḥ sa śuddhaḥ sa śuddhō gaṇēśaḥ | sa brahma sa brahma sa brahma gaṇēśaḥ | sa śivaḥ sa śivaḥ sa śivō gaṇēśaḥ | indrō gaṇēśō viṣṇurgaṇēśaḥ sūryō gaṇēśa ētatsarvaṁ gaṇēśaḥ | sa nirguṇaḥ sa nirahaṅkāraḥ sa nirvikalpaḥ sa nirīhaḥ sa nirākāra ānandarūpastējōrūpamanirvācyamapramēyaḥ purātanō gaṇēśō nigadyatē | sa ādyaḥ sō:’kṣaraḥ sō:’nantaḥ sō:’vyayō mahānpuruṣaḥ | tacchuddhaṁ tacchabalaṁ tataḥ prakr̥timahattattvāni jāyantē | tataścāhaṅkārādi pañcatanmātrāṇi jāyantē | tataḥ pr̥thvyaptējōvāyvākāśa pañcamahadbhūtāni jāyantē | pr̥thivyā ōṣadhaya ōṣadhībhyō:’nnamannādrētastataḥ puruṣastataḥ sarvaṁ tataḥ sarvaṁ tataḥ sarvaṁ tataḥ sarvaṁ jagat | sarvāṇi bhūtāni jāyantē | dēvā nu jāyantē | tataśca jīvanti | dēvā nu jīvanti | yajñā nu jīvanti | sarvaṁ jīvati | sa gaṇēśa ātmā vijñēyaḥ | ityupaniṣat | ya ēvaṁ vēda sa mukhyō bhavatīti yājñavalkya iti yājñavalkya iti ||
iti gaṇēśōttaratāpinyupaniṣatsu dvitīyōpaniṣat || 2 ||
ōṁ || gaṇēśō vai brahma tadvidyāt | yadidaṁ kiñca sarvaṁ bhūtaṁ bhavyaṁ jāyamānaṁ ca tatsarvamityācakṣatē | asmānnātaḥ paraṁ kiñcit | yō vai vēda sa vēda brahma brahmaivōpāpnōti | tatsarvamityācakṣatē | brahmaviṣṇvādigaṇānāmīśabhūtamityāha tadgaṇēśa iti | tatparamityāha yamētē nāpnuvanti pr̥thivī suvarcā yuvatiḥ sajōṣāḥ | yadvai vāṅ nākrāmati manasā saha nāgnirna pr̥thvī na tējō na vāyurna vyōma na jalamityāha | nēndriyaṁ na śarīraṁ na nāma na rūpam | na śuklaṁ na raktaṁ na pītaṁ na kr̥ṣṇamiti | na jāgranna svapnō na suṣuptirna vai turīyā | tacchuddhamaprāpyamaprāpyaṁ ca | ajñēyaṁ cājñēyaṁ ca | vikalpāsahiṣṇu tatsaśaktikaṁ gajavaktraṁ gajākāraṁ jagadēvāvarundhē | divamanantaśīrṣairdiśamanantakarairvyōmānanta-jaṭharairmahīmanantapādaiḥ svatējasā bāhyāntarīyānvyāpya tiṣṭhatītyāha | tadvai paraṁ brahma gaṇēśa ityātmānaṁ manyantē | tadvai sarvataḥ paśyati sma na kiñciddadarśa | tatō vai sō:’hamabhūt | naikākitā yuktēti guṇānnirmamē | nāmē rajaḥ sa vai brahmā | mukhātsattvaṁ sa vai viṣṇuḥ | nayanāttamaḥ sa vai haraḥ | brahmāṇamupadiśati sma brahman kuru sr̥ṣṭim | brahmōvāca nāhaṁ vēdmi | gaṇēśa uvāca maddēhē brahmāṇḍāntargataṁ vilōkaya tathāvidhāmēva kuru sr̥ṣṭim | atha brahmā janmadvārēṇa brahmāṇḍāntargataṁ vilōkayati sma | samudrān saritaḥ parvatān vanāni mahīṁ divaṁ pātālaṁ ca narān paśūnmr̥gānnāgān hayān gōvrajān sūryācandramasō nakṣatrāṇyagnīn vāyūndiśastatō vai sr̥ṣṭimacīkarat | tataścātmānamiti manyatē sma | na vai mattaḥ paraṁ kiñcidahamēva sarvasyēśa iti yāvadvadati tāvatkrūrā ajāyēran | mahaddēhā jihvayā bhuvaṁ lihānā daṁṣṭrāvyāptākāśā mahacchabdā brahmāṇaṁ hantumudyuktāḥ | tāndr̥ṣṭvābibhyattatsaṁsmāra | tataścāgrē kōṭisūryapratīkāśamānandarūpaṁ gajavaktraṁ vilōkayati sma | tuṣṭāvātha gaṇēśvaram | tvaṁ nirmātā kṣmābhr̥tāṁ saritāṁ sāgarāṇāṁ sthāvarāṇāṁ jaṅgamānāṁ ca | tvattaḥ parataraṁ kiñcinnaivāsti jagataḥ prabhō | kartā sarvasya viśvasya pātasaṁhārakārakaḥ |
bhavānidaṁ jagatsarvaṁ vyāpyaiva paritiṣṭhati || iti stutvā brahmāṇaṁ taduvāca brahmaṁstapasva tapasvētyuktvā:’ntarhitē tasmin brahmā tapaścacāra | kiyatsvatītēṣvanēhaḥsu tapasi sthitē brahmaṇi purō bhūtvōvāca | prasannō:’haṁ prasannō:’haṁ varān varaya | śrutvaivaṁ vacōnmīlya nayanē yāvatpuraḥ paśyati tāvadgaṇēśaṁ dadarśa | stauti sma | tvaṁ brahmā tvaṁ viṣṇustvaṁ harastvaṁ prajāpatistvamindrastvaṁ sūryastvaṁ sōmastvaṁ gaṇēśaḥ | tvayā vyāptaṁ carācaraṁ tvadr̥tē na hi kiñcana | tataśca gaṇēśa uvāca | tvaṁ cāhaṁ ca na vai bhinnau kuru sr̥ṣṭiṁ prajāpatē | śaktiṁ gr̥hāṇa maddattāṁ jagatsarjanakarmaṇi || tatō vai gr̥hītāyāṁ śastvā brahmaṇaḥ sr̥ṣṭirajāyata | brāhmaṇō vai mukhājjajñē bāhvōḥ kṣatramūrvōrvaiśyaḥ padbhyāṁ śūdraścakṣuṣō vai sūryō manaścandramā agnirvai mukhātprāṇādvāyurnābhērvyōma śīrṣṇō dyauḥ padbhyāṁ bhūmirdiśaḥ śrōtrāt | tathā lōkānakalpayanniti | tatō vai sattvamuvāca tvaṁ vai viṣṇuḥ pāhi pāhi jagatsarvam | viṣṇuruvāca na mē śaktiḥ | sōvāca gr̥hāṇēmāṁ vidyām | tatō vai sattvaṁ tāmādāya jagatpāti sma | haramuvāca kuru hara saṁhāram | jagaddharaṇāddharō bhava | haraścātmānamityavaiti sma na vai matparaṁ kiñcidviśvasyādirahaṁ hara iti garvaṁ dadhau yāvattāvadvyāptaṁ vyōma gajavaktrairmahacchabdairharaṁ hartumudyuktaiḥ | harō vai vilōkya rudati sma | rōdanādrudrasaṁjñaḥ | tatastaṁ puruṣaṁ smr̥tvā tuṣṭāva tvaṁ brahmā tvaṁ kartā tvaṁ pradhānaṁ tvaṁ lōkān sr̥jasi rakṣasi harasi |
viśvādhārastvamanādhārō:’nādhēyō:’nirdēśyō:’pratarkyō vyāpyēdaṁ sarvaṁ tiṣṭhasīti stavanādvināyakaṁ dadarśa | tataśca taṁ nanāma | gaṇēśa uvāca kuru hara haraṇam | tadvai saṁhartā:’bhūdrudraḥ | ya ēvaṁ vēda sa gaṇēśō bhavati | ityupaniṣat ||
iti gaṇēśōttaratāpinyupaniṣatsu tr̥tīyōpaniṣat || 3 ||
ōṁ || gaṇēśō vai sadajāyata tadvai paraṁ brahma | tadvidāpnōti param | tadēṣābhyuktā yadanādibhūtaṁ yadanantarūpaṁ yadvijñānarūpaṁ yaddēvāḥ sarvē brahma jyēṣṭhamupāsatē na vai kāryaṁ karaṇaṁ na tatsamaścādhikaśca dr̥śyaḥ | sūryō:’smādbhīta udēti | vātō:’smādbhītaḥ pavatē | agnirvai bhītastiṣṭhati | taccitsvarūpaṁ nirvikāramadvaitaṁ ca | tanmāyāśabalamajanītyāha | anēna yathā tamastataścōmiti dhvanirabhūt | sa vai gajākāraḥ | anirvacanīyā saiva māyā jagadbījamityāha | saiva prakr̥tiriti gaṇēśa iti pradhānamiti ca māyāśabalamiti ca | ētasmādvai mahattattvamajāyata | tataḥ karāgrēṇāhaṅkāraṁ sr̥ṣṭavān | sa vai trividhaḥ sāttvikō rājasastāmasaścēti | sāttvikī jñānaśaktiḥ | rājasī kriyāśaktiḥ | tāmasī dravyaśaktiḥ | tāmasyāḥ pañcatanmātrā ajāyanta pañcabhūtānyajāyanta | rājasyāḥ pañca jñānēndriyāṇi pañca karmēndriyāṇi pañca vāyavaścājāyanta | sāttvikyā diśō vāyuḥ sūryō varuṇō:’śvināviti jñānēndriyadēvatā agnirindrō viṣṇuḥ prajāpatirmitra iti karmēndriyadēvatāḥ | idamādipuruṣarūpam | paramātmanaḥ sūkṣmaśarīramidamēvōcyatē | atha dvitīyam | pañcatanmātrāḥ pañcasūkṣmabhūtānyupādāya pañcīkaraṇē kr̥tē pañcamahābhūtānyajāyanta |
avaśiṣṭānāṁ pañcapañcāśānāṁ kalpāraṁbhasamayē bhūtavibhāgē caitanyapravēśādahamityabhimānaḥ | tasmādādigaṇēśō bhavānucyatē | tatō vai bhūtēbhyaścaturdaśa lōkā ajāyēran | tadantargatajīvarāśayaḥ sthūlaśarīraiḥ saha virāḍityucyatē | iti dvitīyam | rājasō brahmā sāttvikō viṣṇustāmasō vai haraḥ | trayaṁ militvā parasparamuvāca ahamēva sarvasyēśa iti | tatō vai parasparamasahamānāścōrdhvaṁ jagmuḥ | tatra na kiñciddadr̥śuḥ | tataścādhaḥpradēśē daśadikṣu bhramantō na kiñcitpaśyanti sma | tatō vai dhyānasthitā abhūvan | tataśca hr̥ddēśē mahāntaṁ puruṣaṁ gajavaktramasaṁkhyaśīrṣamasaṁkhyapādamanantakaraṁ tējasā vyāptākhilalōkaṁ brahmamūrdhānaṁ dikśravaṇaṁ brahmāṇḍagaṇḍaṁ cidvyōmatālukaṁ satyajananaṁ ca jagadutpattyapāyōnmēṣanimēṣaṁ sōmārkāgninētraṁ parvatēśaradaṁ puṇyāpuṇyōṣṭhaṁ grahōḍudaśanaṁ bhāratījihvaṁ śakraghrāṇaṁ kulagōtrāṁsaṁ sōmēna kaṇṭhaṁ haraśirōruhaṁ sarinnadabhujamuragāṅgulikamr̥kṣanakhaṁ śrīhr̥tkāmākāśanābhikaṁ sāgarōdaraṁ mahīkaṭidēśaṁ sr̥ṣṭiliṅgakaṁ parvatēśōruṁ dasrajānukaṁ jaṭharāntaḥsthitayakṣagandharvarakṣaḥkinnaramānuṣaṁ pātālajaṁghakaṁ municaraṇaṁ kālāṅguṣṭhakaṁ tārakājālalāṅgulaṁ dr̥ṣṭvā stuvanti sma | yatō vā imāni bhūtāni jāyantē yatō:’gniḥ pr̥thivyaptējō vāyuryatkarāgrādbrahmaviṣṇurudrā ajāyanta yatō vai samudrāḥ saritaḥ parvatāśca yatō vai carācaramiti stavanātprasannō bhūtvōvācā:’haṁ sarvasyēśō mattaḥ sarvāṇi bhūtāni mattaḥ sarvaṁ carācaraṁ bhavantō vai na madbhinnā guṇā mē vai na saṁśayaḥ | guṇēśaṁ māṁ hr̥di sañcintya rājasa tvaṁ jagatkuru sāttvika tvaṁ pālaya tāmasa tvaṁ harētyuktvāntarhitaḥ | sa vai gaṇēśaḥ | sarvātmā vijñēyaḥ sarvadēvātmā vai sa ēkaḥ | ya ēvaṁ vēda sa gaṇēśō bhavati | ityupaniṣat |
iti gaṇēśōttaratāpinyupaniṣatsu caturthōpaniṣat || 4 ||
ōṁ || dēvā ha vai rudramabruvan kathamētasyōpāsanam | sa hōvāca rudrō gaṇakō nicr̥dgāyatrī śrīgaṇapatērēnaṁ mantrarājamanyōnyābhāvātpraṇavasvarūpasyāsya paramātmanō:’ṅgāni jānītē sa jānāti sō:’mr̥tatvaṁ ca gacchati | yō:’dhītē sa sarvaṁ tarati | ya ēnaṁ mantrarājaṁ gaṇapatēḥ sarvadaṁ nityaṁ japati sō:’gniṁ staṁbhayati sa udakaṁ staṁbhayati sa vāyuṁ staṁbhayati sa sūryaṁ staṁbhayati sa sarvāndēvān staṁbhayati sa viṣaṁ staṁbhayati sa sarvōpadravān staṁbhayati | ityupaniṣat | ya ēnaṁ mantrarājaṁ nityamadhītē sa vighnānākarṣayati dēvānyakṣān rōgān grahānmanuṣyān sarvānākarṣayati | sa bhūrlōkaṁ jayati sa bhuvarlōkaṁ jayati sa svarlōkaṁ sa maharlōkaṁ sa janōlōkaṁ sa tapōlōkaṁ sa satyalōkaṁ sa saptalōkaṁ sa sarvalōkaṁ jayati | sō:’gniṣṭōmēna yajatē sō:’tyagniṣṭōmēna sa ukthyēna sa ṣōḍaśīyēna sa vājapēyēna sō:’tirātrēṇa sō:’ptōryāmēṇa sa sarvaiḥ kratubhiryajatē | ya ēnaṁ mantrarājaṁ vaighnarājaṁ nityamadhītē sa r̥cō:’dhītē sa yajūṁṣyadhītē sa sāmānyadhītē sō:’tharvaṇamadhītē sō:’ṅgirasamadhītē sa śākhā adhītē sa purāṇānyadhītē sa kalpānadhītē sa gāthā adhītē sa nārāśaṁsīradhītē sa praṇavamadhītē | ya ēnaṁ mantrarājaṁ gāṇēśaṁ vēda sa sarvaṁ vēda sa sarvaṁ vēda | sa vēdasamaḥ sa munisamaḥ sa nāgasamaḥ sa sūryasamaḥ sō:’gnisama iti | upanītaikādhikaśataṁ gr̥hasthaikādhikaśataṁ vānaprasthakādhikaśataṁ rudrajāpakasamam | yatīnāmēkādhikaśatamatharvaśiraḥśikhādhyāpakasamam |
rudrajāpakaikādhikaśatamatharvaśiraḥśikhādhyāpakaikādhikaśataṁ gāṇēśatāpanīyōpaniṣadadhyāpakasamam | mantrarājajāpakasya yatra ravisōmau na tapatō yatra vāyurnakṣatrāṇi na vāti bhānti yatrāgnirmr̥tyurna dahati praviśati yatra mōhō na duḥkhaṁ sadānandaṁ parānandaṁ samaṁ śāśvataṁ sadāśivaṁ paraṁ brahmādivanditaṁ yōgidhyēyaṁ paramaṁ padaṁ cinmātraṁ brahmaṇaspatimēkākṣaramēvaṁ paramātmānaṁ bāhyāntē labdhāṁśaṁ hr̥di samāvēśya kiñcijjaptvā tatō na japō na mālā nāsanaṁ na dhyānāvāhanādi | svayamavatīrṇō hyayamātmā brahma sō:’hamātmā catuṣpāt | bahiḥprajñaḥ praviviktabhuk taijasaḥ | yatra suptō na kañcana kāmaṁ kāmayatē na kañcana svapnaṁ paśyati tatsuṣuptam | tatraikībhūtaḥ prajñānaghana ēvānandabhuk cētōmukhaḥ prājñaḥ | ēṣa sarvēśvaraḥ sarvāntaryāmī ēṣa yōniḥ sarvabhūtānām | na bahiḥprajñaṁ nāntaḥprajñaṁ nōbhayataḥprajñaṁ na prajñānaghanamavyapadēśyamavyavahāryamagrāhyamalakṣaṇamacintyamaikātmyapratyayasāraṁ prapañcōpaśamaṁ śivamadvaitamēvaṁ catuṣpādaṁ dhyāyan sa ēvātmā bhavati | sa ātmā vijñēyaḥ sadōjjvalō:’vidyātatkāryahīnaḥ svātmabandharahitō dvaitarahitō nirastāvidyātamōmōhāhaṅkārapradhānamahamēva sarvamiti saṁbhāvya vighnarājabrahmaṇyamr̥tē tējōmayē paraṁjyōtirmayē sadānandamayē svaprakāśē sadōditē nityē śuddhē muktē jñēśvarē parē brahmaṇi ramatē ramatē ramatē ramatē | ya ēvaṁ gaṇēśatāpanīyōpaniṣadaṁ vēda sa saṁsāraṁ tarati ghōraṁ tarati duḥkhaṁ tarati vighnāṁstarati mahōpasargaṁ tarati | ānandō bhavati sa nityō bhavati sa śuddhō bhavati sa muktō bhavati sa svaprakāśō bhavati sa īśvarō bhavati sa mukhyō bhavati sa vaiśvānarō bhavati sa taijasō bhavati sa prājñō bhavati sa sākṣī bhavati sa ēva bhavati sa sarvō bhavati sa sarvō bhavatīti | ityupaniṣat | ōṁ sa ha nāvavatu ||
iti gaṇēśōttaratāpinyupaniṣatsu pañcamōpaniṣat || 5 ||
ōṁ || athōvāca bhagavatī gaurī ha vai rudramētasya mantrarājasyānuṣṭhānavidhiṁ mē brūhīti | sa hōvāca rudrō vidhiṁ labdhāṁśaṁ gurudēvatayōrālabhya manasā puṣpaṁ nivēdyōpakramya bhūtōtsāraṇamāsanabandhādyātmarakṣāsuniyamabhūtaśuddhi-prāṇasthāpanapraṇavāvartana-mātr̥pūjanāntarmātr̥kāntaryāgādi sampādyātra kēcana samantraṁ mūlavaidikakalpairupakramaṁ grahaṇasamarpaṇanivēdanāni bāhyē:’nyathēti mahārghyaṁ śaṅkhaṁ tripādyōrgandhādinā pūjitayōḥ sthāpya pātrāsādanaṁ dakṣiṇōpakramēṇa pādyārghyācamanamadhuparka-punarācamananivēdanapātrāṇi saṁsthāsu yathōpadiṣṭaṁ caturthyōḥ parvaṇi saṁsthāsu yathāvidhi sthāpya nivēdanē prakṣālanamēva tatō:’rvāk pañcāmr̥tapātrāṇi riktaṁ ca mūlēnālabhya nivēdinyārghyōdakēnātmānaṁ pātrāṇi saṁbhāraṁ ca prōkṣya pātrātiriktāni mahārghyōdakēna sarvanivēdanaṁ karaśuddhiṁ mūlāsuniyamaṁ yathōktarṣicchandōdaivataṁ smr̥tvā viniyōgaśca nityē pūjāṅgō japō japāṅgā pūjā japa ityaṅguṣṭhavyāpakasvāntāṣṭāṅgadaṇḍimuṇḍinyāsādi kr̥tvā mukhamavēkṣyātmānaṁ dēvarūpiṇaṁ saṁbhāvya mūrdhni puṣpaṁ dattvā pīṭhaṁ sampūjyāsanaṁ dattvā r̥ṣyādi kr̥tvā dhyātvā hr̥dayāṁbhōjē yōginō:’tra japanti | svāntāṁbhōjāddēvamāvāhya mudrāṁ darśayitvā dēvasya sakalīkaraṇāṅguṣṭhahr̥dayārpinyā svāntē mudrāṁ nivēdya pātrāṇi ca mūlēna dattvā riktē pañcāmr̥taṁ saṁyōjya tēna pañcavāraṁ sakr̥dvā:’bhiṣicya nityēna saṁtarpya kalpastavanādipuruṣasūkta-rudrādhyāyaghōṣaśāntyādinā mūlēna cābhiṣicya sarvapūjāṁ nivēdya dīpaṁ trirbhrāmya savyēnāplāvya mahānaivēdyapīṭhāvaraṇānyupasaṁhr̥tya darśayēt | tāṁbūlāntē kiñcinmūlamāvartya punardhūpāditrayabhakṣyādi nivēdya mudrāḥ sarvōpacārasya darśayitvā nivēdanamidamāsanaṁ namaḥ pādyē ēṣō:’rghyaḥ svāhēti dakṣiṇakarē:’rghyē idaṁ svadhēti purastrikē mukhē nama iti snānēṣvēṣa gandhō namō:’kṣatēṣu ōṁ puṣpāṇi namaḥ puṣpēṣvēṣa dhūpō dīpō namō dhūpadīpayōḥ samarpayāmīti naivēdyaphalatāṁbūlēṣu nivēdayāmi namō hiraṇyē ēṣa puṣpāñjalirnama iti mālāyāmiti paramaṁ rahasyamaprakāśyaṁ bījaṁ ya ēvaṁ vēda sa sarvaṁ vēda sa sarvaṁ vēda | varṇārthaṁ labdhāṁśēna mantrārthēna ca pīṭhāvaraṇadēvatāvadhānēna vā japati sa japati | mukhyaṁ labdhāṁśamāsanaṁ mr̥dulaṁ bhuktariktavāsaḥkausuṁbhamāñjiṣṭha-raktakaṁbalacitramr̥gavyāghrājinaṁ vā yathōktamuktānyatarai-rāsanāntarayōjanāsphaṭikakamala-bhadrākṣamaṇimuktāpravālarudrākṣa-
kuśagranthiṣu vā japati sa japati | kuśamayī nityākṣālanaṁ candanālēpō dhūpēnābhimantrya pr̥thagabhimantraṇaṁ sadyōjātaiḥ pañcabhiḥ prāṇasthāpanajīvanatarpaṇaguptāni ca svamūlē guhyaṁ vāmēna spr̥śēnna darśayēt | ēvaṁ śrāvaṇē pavitrēṇa madhau damanēna japamālayā mahānavamyāṁ tāpasyāṁ caturthyāṁ tilalaḍḍukaiḥ saptamyāṁ śītalacandanēna śivarātryāṁ bilvadalamālayā:’nyasminparvaṇi mahatyārcayanti tē:’rcayanti | mōdakapr̥thukalājasakturaṁbhāphalēkṣunārīkēlāpūpānanyāni ca yathōpadiṣṭamāhutibhirjuhōti | japaśca prākpravaṇē hōmō:’nyathōpāsyaḥ | ēvaṁ yaḥ karōti sō:’mr̥tatvaṁ vindati sa pratiṣṭhāṁ prāpnōti muktiṁ vindati bhuktiṁ bhunakti vācaṁ vadati yaśō labhatē | idaṁ rahasyaṁ yō jānāti sa jānāti yō:’dhītē sō:’dhītē sa ānandō bhavati sa nityō bhavati sa viśuddhō bhavati sa muktō bhavati sa prakāśō bhavati sa dayāvānbhavati jñānavānbhavatyānandavānbhavati vijñānavānbhavati vijñānānandō bhavati sō:’mr̥tatvaṁ bhavatyamr̥tatvaṁ bhavatīti | ōṁ saha nāvavatviti śāntiḥ ||
iti gaṇēśōttaratāpinyupaniṣatsu ṣaṣṭhōpaniṣat || 6 ||
ityātharvaṇīyā gaṇēśatāpinyupaniṣatsamāptā |
